An Appraisal-Theoretic Analysis of Attitude in Reza Baraheni’s The Secrets of My Land*

Mohsen Nobakht[1]

Extended Abstract

1. Introduction

The significance of language as a central concept in postcolonial theory lies primarily in its role in the construction of identity. Language constitutes one of the most fundamental aspects of personal identity, revealing considerable information about the individual who uses it. Examining the language through which identity is expressed uncovers the often contradictory dimensions of that identity. Consequently, questions of language are inseparable from questions of identity.

As a linguistic art form and a discursive practice, literature reflects ideological and identity-related concerns while simultaneously embodying the stylistic characteristics of its author. It serves as a space in which the author's intellectual and ideological orientations are manifested. Ashcroft, Griffiths, and Tiffin (2007, p. 283) argue that language and terminology are indispensable to the study of postcolonial literature—and indeed postcolonial discourse more broadly—because language represents reality through linguistic structures that implicitly shape and naturalize particular ways of perceiving the world.

From the perspective of Systemic Functional Linguistics, language is fundamentally a socially functional communicative act. Following this premise, the present study assumes that narrative fiction likewise functions as a purposeful communicative interaction between author and reader. Beyond creating a fictional world populated by characters, settings, narrators, and events, literary texts establish and sustain an interpersonal relationship between the writer and the reader. Understanding this interpersonal dimension depends largely upon the literary qualities of the text itself. For example, when a narrator or character directly addresses readers, attention is immediately drawn to the text's communicative function and to the relationship it constructs between author and audience.

Reading literature is therefore itself a form of response to the author. By producing a literary text, the writer seeks to persuade, influence, and often transmit a particular ideological perspective to readers. Readers, in turn, engage interactively with both the author and the text, responding to the perspectives presented. Accordingly, the present study aims to examine this interaction, focusing specifically on the strategies through which the author influences readers by means of evaluative language. To this end, the novella "Ghol-e Hossein Mirza", taken from Reza Baraheni's The Secrets of My Land, was selected for analysis. Occupying more than 400 pages, this novella represents the longest section of the novel and may reasonably be regarded as encapsulating its broader ideological atmosphere, narrative voice, and discursive structure.

2. Research Questions and Methodology

1. The principal research question of this analytical-descriptive study concerns the type of attitude the author utilizes to communicate to readers through the evaluative language employed in the novella “Ghol-e Hossein Mirza”? The study further addresses the following questions:
2. To what extent does the author employ the evaluative resources of Affect, Judgment, and Appreciation, and what are their frequencies within the text?
3. How do the positive and negative orientations of these evaluative resources contribute to the representation of the novel's ideological worldview?
4. How does evaluative language construct the interaction between author and reader in terms of the interpersonal metafunction proposed within Halliday and Matthiessen's (2014) Systemic Functional Linguistics?

3. Findings and Conclusion

The analysis of the Attitude subsystem demonstrates that the language of the narrative extends well beyond simple description and instead functions as a vehicle for ideological persuasion, exposure, and resistance. The narrative is structured so that the speaking subject continually evaluates the self, others, lived experiences, and the surrounding environment through the three principal categories of Affect, Judgment, and Appreciation. Statistical findings reveal a pronounced tendency toward negative evaluation across all three categories.

The analysis identified 267 instances of Affect, 360 instances of Judgment, and 216 instances of Appreciation. In every subsystem, negative evaluations occur at more than twice the frequency of positive ones. Most notably, approximately 73% of all Affect instances are negative. Feelings such as sorrow, insecurity, dissatisfaction, and aversion dominate the narrative to such an extent that the narrator's emotional experiences become structural features of the text itself. These emotions portray an enduring experience of loss, fragmentation, and symbolic violence that transcends individual psychology and permeates collective memory, aesthetic perception, and interpersonal relations.

Examples such as "The following year became a year of anxiety, distress, nightmares, and ominous fears about the future" (Vol. 1, p. 610) and "My fear is of the trap in which both you and I have become ensnared" (Vol. 1, p. 533) clearly illustrate the overwhelming emotional burden carried by the narrator, transforming him from a detached storyteller into a deeply affected and vulnerable subject.

This negative orientation is equally evident in the narrator's moral judgments. Interrogators, for instance, are repeatedly portrayed not only as morally corrupt but also as professionally incompetent: "Even in lying they were clumsy" (Vol. 2, p. 818). These judgments are grounded not in abstract moralizing but in concrete and lived experiences embedded within the narrative itself.

Similarly, at the level of Appreciation, the fictional world consistently privileges images of humiliation, destruction, uncertainty, and decay rather than admiration or aesthetic affirmation. Reflecting on the relationship between death and artistic representation, the narrator observes: "This sinister transaction between death and life, the photographer and the photograph, crushed my heart" (Vol. 2, p. 811). Such passages suggest that memory, photography, and even beauty become subject to ideological exploitation.

What distinguishes the evaluative language of this first-person narrative from many others is its remarkable intensity and certainty. In most cases, the narrator expresses emotions, judgments, and evaluations without hesitation or qualification, frequently employing poetic and metaphorical language that intensifies both semantic density and psychological force. Consequently, language ceases to function merely as a medium of narration and instead becomes a site of confrontation with power.

Because evaluative meanings permeate every sphere of life—from family relationships and childhood memories to imprisonment and interrogation—the language of the narrative emerges not simply as the language of storytelling but as the language of exposure, revealing wounds that remain embedded within language, memory, morality, and imagination.

Within this framework, the relationship between author and reader assumes particular significance. According to Halliday's Systemic Functional Linguistics, language simultaneously performs ideational, interpersonal, and textual functions. In the present narrative, the interpersonal metafunction—through which speakers establish relationships with both their audience and the subject matter—is realized most prominently through evaluative language. By employing emotionally charged expressions, implicit moral judgments, and evaluative lexical choices, the author enters into an emotional and ideological dialogue with readers. Readers are invited to respond with sympathy, indignation, admiration, or doubt. In this sense, evaluative language functions not only to express the narrator's position but also to construct the reader as an active interpretive subject who is continually called upon to judge and engage critically with the text.

From a broader perspective, the narrative may also be situated within a postcolonial framework. Although Iran was never formally colonized, Baraheni depicts colonialism as a symbolic, psychological, and internalized structure of domination. Many of the novel's negative evaluations target not an external colonial force but an indigenous authority that has appropriated and reproduced colonial mechanisms of control. The narrative subject repeatedly experiences frustration, fear, powerlessness, and disillusionment without confronting a foreign occupier. Consequently, “Ghol-e Hossein Mirza” represents the language of ideology operating within a condition of internal colonialism—a narrative of linguistic resistance against a power structure that presents itself as natural, lawful, or protective while systematically eroding subjectivity from within.

In conclusion, Baraheni demonstrates a profound awareness of the ideological potential of language. Through what this study identifies specifically as evaluative language, and more precisely through the Attitude subsystem of Appraisal Theory, he not only represents personal experience but also exposes structures of domination while simultaneously engaging readers in a process through which narrative itself becomes an act of resistance. Rather than merely reflecting reality, the language of the novel constructs an alternative reality in which the subject is no longer simply subordinated but becomes the narrator of wounds and voices that emerge from silence.

* Corresponding Author: Assistant Professor, Department of Linguistics, Institute for Research and Development of Humanities Iran.

[1] Assistant Professor, Department of Linguistics, Institute for Research and Development of Humanities Iran.

علمی پژوهشی

بررسی «نگرش» در رمان پسااستعماری «رازهای سرزمین من» رضا براهنی از منظر نظریه‌ی ارزیابی*

محسن نوبخت[1]

1      مقدمه

رمان رازهای سرزمین من اثر رضا براهنی، یکی از جامع‌ترین روایت‌های خودزندگینامه‌ای در ادبیات معاصر فارسی است که پیوندی ژرف میان تجربه‌ی فردی، حافظه‌ی جمعی و تاریخ ایدئولوژیک ایران برقرار می‌کند. این اثر، واجد ظرفیتی گفتمانی برای نقد ساختارهای قدرت، تحلیل مناسبات سلطه، و بازخوانی استعمار درونی در بافت فرهنگی ایران است. (شایگان، ۱۳۸۱؛ دبّاشی، 2006)؛ براهنی در این اثر، نه‌فقط به بازنمایی رنج فردی، بلکه به افشای سازوکارهای بازتولید سلطه در بستر جامعه، زبان و حافظه دست می‌زند. به‌ویژه در داستان بلند «قول حسین‌میرزا»، که با بیش از ۴۰۰ صفحه و تقریباً ۱۲۵٬۰۰۰ واژه، گسترده‌ترین بخش رمان را تشکیل می‌دهد، مؤلف با بیانی شخصی­ـ سیاسی به بازنمایی زخم‌های استعمار روانی، سرکوب فرهنگی، و خشونت نمادین می‌پردازد. (غفاری، 2021: 5)؛ در این داستان، زبان روایی صرفاً وسیله‌ای برای روایت زندگی نیست؛ بلکه به‌مثابه میدان مقاومت و بازتعریف هویت، خود به موضوع تحلیل بدل می‌شود. این زبان، واجد بارهای ارزیابانه در سه سطح عاطفی، اخلاقی و زیبایی‌شناختی است که از منظر نظریه‌ی ارزیابی (مارتین و وایت، 2005: 42-35) در مؤلفه‌ی نگرش طبقه‌بندی می‌شوند. تحلیل این مؤلفه‌ها می‌تواند نشان دهد که چگونه گفتمان قدرت در لایه‌های پنهان روایت درونی می‌شود، بازتولید می‌گردد، یا به چالش کشیده می‌شود و چگونه سوژه‌ی روایی از طریق زبان، در برابر استعمار درونی ایستادگی می‌کند. (ووداک و مِیِر، 2016؛ وایت، 2020)

1- 1- بیان مسأله

اهمیّت زبان به­عنوان مفهومی کلیدی در نظریه‌ی پسااستعماری را باید در حیطه‌ی شکل­گیری هویت نگریست. زبان یکی از ویژگی­های بسیار مهم هویت یک فرد است و اطلاعات زیادی را در مورد یک شخص آشکار می­کند. بررسی زبانی که در هویت یک فرد تجسّم یافته، حس متضادی از هویت آن فرد را آشکار می­کند. بنابراین، در کنار مسائل زبانی، به­طور خودکار، مسائل هویتی هم مطرح می­شود. ادبیات، به­مثابه هنری زبانی و مقوله­ای گفتمانی، بازتاب مسائل هویتی و ایدئولوژیکی و البته ویژگی­های سبکی نویسنده به حساب می­آید، و جایی برای تجلّی ویژگی­های ذهنی او تلقی می­شود. اشکرافت و همکاران (2007: 283) کوشیده­اند نشان دهند در بررسی ادبیات پسااستعماری، یا حتی گفتمان پسااستعماری به­عنوان یک مقوله‌ی مطالعاتی، نمی­توان مسائل زبان و اصطلاح را نادیده گرفت؛ چراکه زبان از رهگذر ساختارهایی (زبانی) به بازنمایی جهان می­پردازد و بدین واسطه، شیوه­های خاص نگاه به جهان را به ما می­قبولاند. از منظر زبان‌شناسی نقش­گرای نظام­مند زبان یک کنش ارتباطی نقشمند است. فرض ما هم بر این است که داستان نیز همانند زبان کنش ارتباطی نقشمندی است بین نویسنده و خواننده­هایش. متن ادبی افزون‌بر ایجاد جهانی داستانی متشکل از شخصیّت­ها، صحنه­ها، کنش­ها، راوی­ها و غیره، به ایجاد و پژواک رابطه­ای بینافردی بین نویسنده و خواننده­ها می­پردازد. درک این نقشِ ادبیات عمدتاً وابسته به وجه ادبیِ متنِ موردبررسی است. برای مثال، وقتی نویسنده­ـ شخصیّت یک داستان مستقیماً خواننده را خطاب قرار می­دهد، توجّه ما به­طورخاص به ماهیّت متن به­عنوان کنشی ارتباطی بین نویسنده و خواننده معطوف می­شود. خواندن متن ادبی هم نوعی واکنش به نویسنده‌ی آن متن است. نویسنده با نگارش متنی درصدد ترغیب خواننده و تأثیرگذاری بر او و ای بسا القای دیدگاه خاصی است و خواننده هم با خواندن متن وارد تعامل با نویسنده و متن می­شود و به آن واکنش نشان می­دهد. مقاله‌ی حاضر درصدد بررسی این تعامل و خاصّه شیوه‌ی نویسنده در تأثیرگذاری بر مخاطب است. همین بررسی رابطه‌ی نویسنده و خواننده و شیوه­های تأثیرگذاری او بر مخاطب از رهگذر زبانِ اثرش از اهداف مقاله‌ی حاضر است. برای این منظور داستان بلند «قول حسین میرزا» از رمان رازهای سرزمین من اثر رضا براهنی موردتحلیل قرار گرفت. این داستان که بیش از ۴۰۰ صفحه از رمان را در بر می‌گیرد، طولانی‌ترین بخش اثر است و به‌نوعی می­تواند چکیده‌ای از فضای ایدئولوژیک، لحن روایی و ساختار گفتمانی کل کتاب را نمایندگی کند.

1- 2- پرسش‌های پژوهش

در چنین بستری، مسأله‌ی اصلی این پژوهش آن است که نویسنده‌ی داستان با استفاده از زبان ارزیابانه‌ی داستان «قول حسین‌میرزا» قصد القای چه نوع نگرشی را به مخاطب دارد؟ پرسش‌های دیگر پژوهش عبارت‌اند از: 1) نویسنده به چه میزان از مؤلفه‌های ارزیابانه (احساس، قضاوت، ارزش‌گذاری) بهره می‌گیرد و این مؤلفه‌ها چه بسامدی دارند؟ 2) جهت‌گیری این مؤلفه‌ها (مثبت یا منفی) در خدمت بازنمایی چه نوع جهان‌بینی یا گفتمان ایدئولوژیک قرار می‌گیرد؟ 3) نقش زبان ارزیابانه در تعامل بین نویسنده و خواننده، بر اساس نقش بینافردی زبان در دستور نقش‌گرای نظام‌مند (هلیدی و متیسن، 2014) چگونه شکل می‌گیرد؟

1- 3- روش پژوهش

این پژوهش با رویکردی ترکیبی (کمّی ـ کیفی) و در چارچوب نظریه‌ی ارزیابی مارتین و وایت (2005) انجام شد. پیکره، داستان بلند قول حسین‌میرزا از رمان رازهای سرزمین من است. واحد تحلیل، جمله یا زنجیره‌ای از جملات واجد ارزش ارزیابانه بود. داده‌ها پس از خواندن دقیق متن، بر اساس سه مؤلفه‌ی نگرش (احساس، قضاوت، ارزش‌گذاری) و قطبیت مثبت/منفی کدگذاری و در جداول ثبت شد. در ادامه، بسامد مؤلفه‌ها محاسبه و سپس نمونه‌های برجسته در سه سطح بافت روایی، مؤلفه‌ی نظری و بافت گفتمانی ـ ایدئولوژیک تحلیل شدند. بدین‌ترتیب، داده‌های کمّی با تحلیل کیفی تلفیق گردید تا نگرش نویسنده به‌طور جامع تبیین شود.

1- 4- پیشینه‌ی پژوهش

رمان رازهای سرزمین من از زمان انتشار، موضوع پژوهش‌های متعددی قرار گرفته است. در زمینه‌ی رمان پسااستعماری، چندین مقاله و پایان‌نامه قابل‌توجّه است. حاجتی جولندان (1396) در پایان‌نامه‌ی دکتری خود به نام «تحلیل داستان­های بلند فارسی بعد از انقلاب با رویکرد پسااستعماری» به تحلیل ده داستان بلند فارسی پس از انقلاب با رویکرد پسااستعماری پرداخته و نشان داده است که شش رمان از جمله رازهای سرزمین من ذیل گفتمان استعمار نو قرار می‌گیرند و بر اساس ویژگی غالب هر اثر، سه نوع پادگفتمان پسااستعماری قابل شناسایی است: پادگفتمان تقابلی در رمان‌های رازهای سرزمین من و روزگار تفنگ، پادگفتمان فرودستی در آثار جای خالی سلوچ و جزیره سرگردانی، و گفتمان پسااستعماری ایدئولوژیک در داستان‌های فصل کبوتر و ارتباط ایرانی. عباسی، خراسانی و حیدری (1397) در مقاله‌ی خود با عنوان «نقد پسااستعماری رمان «رازهای سرزمین من» اثر رضا براهنی» با استفاده از روش تحلیل محتوا به بررسی درون‌مایه‌های فکری رمان، از جمله تقابل سنّت و مدرنیته، وضعیت نابسامان اجتماعی، جایگاه زنان، مسأله‌ی من و دیگری، سیاست‌زدگی، خودباختگی، فرادست و فرودست و استعمارستیزی، پرداختند. یافته‌های آنان نشان داد که این اثر، علاوه بر بازنمایی بحران هویت و سلطه‌ی مردانه‌ی جامعه سنتی، با تکیه بر اعتقادات و اندیشه‌ی اساطیری، مبارزه علیه برتری نژاد غربی و استعمارستیزی را نیز تبلیغ می‌کند. در ادامه، همین پژوهشگران (1398) در مقاله‌ی «نقد پسااستعماری رمان «رازهای سرزمین من» رضا براهنی و «بین‌القصرین» نجیب محفوظ» رویکرد تحلیل تطبیقی را برگزیدند. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که نویسندگان هر دو اثر، با توجّه به مفاهیم بنیادین پسااستعماری نظیر دیگری‌سازی، متن و حاشیه، جنسیت، اعتقادات، آزادی‌خواهی و استعمارستیزی، تلاش نموده‌اند تا بازنمایی «خود» و «دیگری» یا «متن» و «حاشیه» را ارائه دهند. گرجی و سراج (1391) نیز در مقاله‌ی «نقد سیاست زدگی در رمان معاصر (مطالعه‌ی موردی رمان رازهای سرزمین من)» با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف به نقد سیاست‌زدگی در رمان پرداختند و نشان دادند که این رمان به عنوان یک متن ادبی، در تعامل با کردار گفتمانی و اجتماعی و هژمونی غالب جامعه قرار دارد و با گفتمان حاکم بر دهه‌ی شصت ایران همخوانی دارد. در زمینه‌ی نظریه‌ی ارزشیابی مارتین و وایت (2005)، پژوهش‌ها عمدتاً در سه دسته قرار می‌گیرند: بررسی منابع ارزشیابی در مقالات علمی و متون دانشگاهی (عبدی، 1397؛ کمش، 1397؛ هاشمی، 1401؛ نقی‌زاده، 1397)، متون خبری و روزنامه‌ای (بردیده، 1397؛ حمیدی، 1400؛ شریفی، 1395؛ سیاحی، 1400) و متون ترجمه (زارعان، 1402؛ صالح‌زهی، 1400؛ شالباف‌زاده، 1399؛ ارجانی، 1396)؛ ازاین‌رو، به‌کارگیری این نظریه در تحلیل متون ادبی می‌تواند افق تازه‌ای در بررسی زبان اثر و نقد نگرش‌های حاکم بر آن فراهم سازد.

2      چارچوب مفهومی یا مبانی نظری پژوهش

در این پژوهش، تلاش بر آن است تا با تکیه بر نظریه‌ی ارزیابی، زبان و گفتمانِ رمان رازهای سرزمین من تحلیل شود. مسأله این است که راوی چگونه از طریق زبان، موضع خود را در برابر ساختارهای قدرت (اعم از استبداد داخلی و استعمار خارجی) بیان می‌کند، و این موضع‌گیری‌ها چه نقشی در بازنمایی هویت استعمارزده و مقاومت‌جوی ایرانی دارند؟ نظریه‌ی ارزیابی که توسط مارتین و وایت (2005) در زبان‌شناسی نظام‌مند-کارکردی ارائه شده، چارچوبی برای تحلیل چگونگی «ارزشی‌سازی» زبان در سه محور نگرش، مشارکت گفتمانی و درجه‌بندی فراهم می‌آورد. این نظریه می‌تواند نشان دهد که نویسنده از چه منابع زبانی‌ای برای انتقال عاطفه، قضاوت اخلاقی، و ارزیابی زیبایی‌شناختی بهره می‌برد و چگونه دیدگاه خود را در قالبی زبانی و گفتمانی به خواننده القا می‌کند. بر این اساس، ابتدا به معرفی زبان­شناسی نقش­گرای نظام­مند می‌پردازیم و در ادامه‌ی نظریه‌ی ارزیابی مارتین و وایت که برگرفته از زبان­شناسی نقش­گرای نظام­مند است، معرفی می شود.

2-1- زبان­شناسی نقش­گرای نظام­مند

زبان‌شناسی نقش­گرای نظام­مند نظریه­ای در تحلیل گفتمان است که زبان را منبعی نظام­مند برای بیان معنا در بافت می‌داند. این رویکرد به کارکرد زبان (برای چه استفاده می‌شود) اهمیّت زیادی می‌دهد تا ساختار زبان (نحوه‌ی ترکیب ساخت­های زبانی) (هلیدی و متیسن، 2014)؛ نظریه‌ی زبان‌شناسی نقش‌گرا که توسط مایکل هلیدی (هلیدی، 1978؛ هلیدی و متیسن، 2014) پایه‌گذاری شد، زبان را نه به‌عنوان ساختاری صِرف، بلکه به‌مثابه نظامی اجتماعی ـ معناشناختی در نظر می‌گیرد. این نظریه سه «فرانقش^[2]» برای زبان قائل است: 1) نقش اندیشگانی^[3]: که به بازنمایی تجربه‌ها، کنش‌ها و واقعیت‌های جهان بیرون یا درون انسان می­پردازد؛ 2) نقش بینافردی^[4]: که به نحوه‌ی شکل‌گیری روابط اجتماعی، موضع‌گیری و تعامل میان فرستنده و گیرنده توجّه دارد؛ 3) نقش متنی^[5]: که توجّه و تأکید آن بر سازمان‌دهی و انسجام متن در بستر موقعیت است. در این پژوهش، نقش بینافردی اهمیّت ویژه‌ای دارد؛ چراکه مؤلفه‌های نگرشی نظریه‌ی ارزیابی (مارتین و وایت، 2005) از دل همین نقش استخراج شده‌اند و بسط یافته­اند. در واقع، زبان بینافردی بستری‌ست که، از طریق آن، نویسنده در سطح گفتمانی با مخاطب وارد تعامل می‌شود، نگرش خود را بیان می‌کند، مخاطب را متقاعد می‌سازد یا گفتمان مخالف را به چالش می‌کشد (تامپسون، 2014).

2-2- نظریه‌ی ارزیابی

هلیدی در نظریه‌ی نقش­گرای خود گزارشی «نظام­مند» و در عین حال «نقش­مند» از زبان ارائه داد و معتقد بود که پدیده­های زبانی را می­توان با ارجاع به نقش­های اجتماعیِ زبان توضیح داد. او این نقش­های اجتماعی را به سه معناـ به بیان خودش فرانقش­ـ نسبت داد که مشخصه‌ی زبان و دیگر نظام­های نشانه­ای هستند. این نقش­ها «در همه‌ی گفته­ها و پاره­گفتارها به طور همزمان عمل می‌کنند.» (مارتین و وایت، 2005: 1)؛ در این نظریه، فرانقش بینافردی معنایی است که نظریه‌ی ارزیابی در آن مطرح می­شود. فرانقش بینافردی به روابط اجتماعی، یعنی نحوه‌ی تعامل افراد، از جمله احساساتی که سعی در به اشتراک گذاشتن آنها دارند، مربوط می­شود. (مارتین و وایت، 2005)؛ نظریه‌ی ارزیابی رویکردی برای کشف، توصیف و توضیح روشی است که از زبان برای ارزشیابی، اتخاذ مواضع، ساختن شخصیّت‌های متنی و مدیریت روابط بینافردی استفاده می‌شود (وایت، 2015: 1). سه زیرنظام این رویکرد شامل نگرش، درجه­بندی و مشارکت گفتمانی است (جدول 1). این پژوهش زیرنظام نگرشِ چارچوب ارزیابی را برای بررسی بازی نگرش­ها در رمان رازهای سرزمین من به­عنوان یک گفتمان ادبی به کار خواهد گرفت. بنابراین، می­کوشیم کارکردها یا القائات نگرشیِ رازهای سرزمین من به عنوان یک اثر مدرن را موردبررسی قرار دهیم. چنانکه پیشتر گفتیم، مارتین و وایت (2005) اظهار داشتند که نظریه‌ی ارزیابی خود به سه دسته‌ی نگرش، مشارکت و درجه­بندی تقسیم می­شوند. نگرش نشان­دهنده احساسات ما، از جمله ارزیابی رفتار، واکنش­های عاطفی، قضاوت­ها، و ارزش­گذاری بر امور است، درحالی­که مشارکت شامل مستندسازی نگرش­ها و کنش­های صداهایی است که روی نظرات درون گفتمان می­چرخند. از سوی دیگر، درجه­بندی به به تقویت یا تضعیف احساسات می­پردازد. طبقه­بندی این نظریه را می­توان در جدول 1 مشاهده کرد:

جدول 1: نظام ارزشیابی و زیربخش های آن

مارتین (2005) اشاره دارد که نظریه‌ی ارزیابی از دریچه‌ی واژه­های گفتمان به بررسی نگرش می­پردازد. تحقق یا به فعلیت­رساندن نگرش در دستورزبان مانند صفت (لقب)، فعل (فرآیند)، قید (افزوده‌ی توضیحی) و در مبحث استعاره‌ی دستوری^[6] مانند اسم­سازی^[7] و نظام وجه^[8] صورت می­گیرد. از نظر ویژگی احساس، نگرش به عاطفه، قضاوت و قدردانی طبقه­بندی می­شود. این سه گروه احساسات نویسندگان را نسبت به موضوعی که به اشتراک می­گذارند پوشش می­دهند. در نگرش عاطفی، نویسندگان معمولاً احساسات مثبت یا منفی از خود نشان می­دهند (قطبیّت)، خواه مردم خوشحال باشند یا غمگین، مطمئن باشند یا نگران، و هیجان­زده یا کسل باشند. همه‌ی این احساسات عاطفی به دو دسته تقسیم می­شوند: تمایل/بی­میلی^[9] (میل کسی)، عدم/خوشحالی^[10] (احساس دوست داشتن یا دوست نداشتن و رضایت از اندوه)، نا/امنی (احساس آرامش یا نگرانی) و نا/رضایتی^[11] (احساس لذت یا علاقه). در زیرنظامِ قضاوت، رفتار افراد به­صورت قابل­تحسین یا قابل­انتقاد و قابل­تمجید یا قابل­سرزنش ارزیابی می­شود. ارزیابی می‌تواند به صورت­های به­هنجار^[12] (چقدر غیرعادی است)، توانایی^[13] (کسی چقدر توانمند است)، سرسختی^[14] (فردی چقدر مصمم است)، صداقت (فردی چقدر صادق است) و درستی^[15] (فردی چقدر با اخلاق است) باشد. در این میان، قدرگذاری به ارزیابیِ همه‌ی چیزها، مانند پدیده­های طبیعی، کنش­ها و اشیاء ساخته­شده توسط انسان می­پردازد. در قدرگذاری، نویسنده به ارزیابی ارزش یک پدیده می­پردازد؛ ترکیب (تعادل و پیچیدگی پدیده)، و ارزش­گذاری (ارزش­های درگیر در اشیا) (مارتین و وایت، 2005).

3ـ2 نگرش به‌مثابه مؤلفه‌ای سبک‌شناختی

در رویکرد سبک‌شناختی، مؤلفه‌ی «نگرش» در نظریه‌ی ارزیابی نه‌تنها به‌عنوان ابزاری برای بیان ارزش‌گذاری‌ها بلکه به‌عنوان شاخصی از سبک زبانیِ نویسنده و ساخت لحن و شخصیّت متنی او تلقی می‌شود. به تعبیر مارتین و وایت (2005)، گزینش‌های ارزیابانه در زبان­ـ اعم از واژگان عاطفی، داوری‌های اخلاقی یا ارزیابی‌های کیفی­ـ بخش جدایی‌ناپذیری از «سبک بینافردی» هستند، زیرا نشان می‌دهند گوینده چگونه موضع خود را در برابر پدیده‌ها و مخاطبان تنظیم می‌کند.

از منظر سبک‌شناسیِ مدرن، نگرش را می‌توان بخشی از «سبک ارزیابانه» دانست که در آن انتخاب‌های واژگانی و نحویِ ارزیابانه، لحن و زاویه‌ی دید را شکل می‌دهند (بدنارک، 2008؛ سیمپسون، 2004). برای مثال، نویسنده‌ای که به‌طور مکرر از صفات قضاوتی مانند «ناتوان»، «راستگو» و «باثبات» استفاده می‌کند، سبکی انتقادی و صریح برمی‌سازد، درحالی‌که نویسنده‌ای که از عبارات ملایم‌تر و استعاری بهره می‌گیرد، سبکی محتاط و دیپلماتیک ایجاد می‌کند (تولان، 2014). بنابراین، نگرش در سطح سبک‌شناختی نه‌فقط نشان‌دهنده‌ی محتوای ارزشی بلکه بازتاب‌دهنده‌ی «چگونه‌گفتن» است؛ و بدین‌ترتیب با مفهوم سبک به‌عنوان انتخاب‌های معنادار زبانی پیوند مستقیم دارد (لیچ وشورت، 2007).

از سوی دیگر، پیوند نظریه‌ی ارزیابی با سبک‌شناسیِ نظام‌مند در آثار اخیر بر این نکته تأکید می‌کند که منابع نگرش بافت‌های سبکی را در ژانرهای مختلف­ــ ازجمله متون ادبی، رسانه‌ای و حقوقی­ــ سازمان می‌دهند (بدنارک، 2016). برای نمونه، در تحلیل روایت، انتخاب‌های مربوط به «عاطفه» یا «قضاوت» می‌تواند سبک روایی را از «همدلانه» به «انتقادی» تغییر دهد. بدین ترتیب، نگرش مؤلفه‌ای سبک‌شناختی است زیرا از خلال آن، معنا و سبک درهم می‌آمیزند و «صدای نویسنده» شکل می‌گیرد.

4ـ2 نگرش به‌مثابه مؤلفه‌ای گفتمانی

در سطح گفتمان، نگرش به‌عنوان بخشی از فرایند معنا‌سازی بینا‌فردی و سازوکار تعامل متنی میان نویسنده و مخاطب عمل می‌کند. از دیدگاه مارتین و وایت (2005)، نگرش نظامی معنایی است که از طریق آن گوینده موضع خود را نسبت به افراد، پدیده‌ها و ارزش‌ها مشخص می‌کند و هم‌زمان مخاطب را برای هم‌سویی یا فاصله‌گیری دعوت می‌نماید. در این چارچوب، نگرش نه­صرفاً ابراز احساسات، بلکه «کنش گفتمانی» است که به بازنمایی و مذاکره‌ی ارزش‌ها در بافت اجتماعی کمک می‌کند (وایت، 2015). بدین معنا، عبارات عاطفی یا داوری‌های اخلاقی در متن، ابزارهایی برای مدیریت قدرت و هم‌سویی در گفتمان هستند؛ گوینده از طریق آن‌ها می‌تواند مشروعیت تصمیم‌ها یا کنش‌ها را تثبیت یا تضعیف کند (مارتین و رز، 2007). به‌ویژه در گفتمان‌های نهادی مانند متون قانونی یا سیاسی، انتخاب‌های نگرشی نوعی «استراتژی گفتمانی» تلقی می‌شود که موضع‌گیری‌های ایدئولوژیک و روابط قدرت را بازنمایی می‌کند (هود، 2010). بنابراین، نگرش در سطح گفتمانی سازوکاری است برای شکل‌دهی به شبکه‌ای از مواضع و ارزش‌ها که تعامل میان نویسنده، متن و مخاطب را سامان می‌دهد. این بُعد از نظریه‌ی ارزیابی، امکانی فراهم می‌کند تا پژوهشگر گفتمان بتواند از طریق تحلیل منابع نگرشی، شیوه‌های ایجاد هم‌سویی، استدلال و مشروعیت‌بخشی را در متون بررسی کند.

3      تحلیل داده‌ها

داستان بلند «قول حسین‌میرزا» از رمان رازهای سرزمین من اثر رضا براهنی، طولانی‌ترین بخش رمان (بیش از ۴۰۰ صفحه) است و به‌نوعی چکیده‌ای از فضای فکری، سیاسی و ایدئولوژیک کل کتاب محسوب می‌شود. راوی اول‌شخص که نویسنده‌ای شکنجه‌دیده است، تجربه‌های بازداشت، زندان، انفرادی و فروپاشی‌های روانی و خانوادگی خود را روایت می‌کند. این روایت در بستر تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه فضای بعد از کودتای ۲۸ مرداد و دوران پهلوی دوم شکل می‌گیرد. شخصیّت محوری، حسین‌میرزا، چهره‌ای مبهم و چندوجهی است که گاه در نقش معلم، مبارز یا فریبکار ظاهر می‌شود. پدر راوی، کارگری مظلوم است که به‌سبب فعالیت‌های پسر شکنجه می‌شود؛ و «شکوه»، زنی عکاس، با ثبت تصاویر شهدا، پیوندی میان زیبایی‌شناسی و خشونت برقرار می‌کند. مکان‌های داستان همچون زندان قصر، کمیته مشترک، خانه‌ی پدری و اتاق عکاسی، همگی بار نمادین دارند و صحنه‌ی تلاقی قدرت و مقاومت‌اند. فضای روایت عمدتاً سنگین، تلخ و سرشار از بی‌اعتمادی است. زبان راوی ارزیابانه و آکنده از قضاوت‌های اخلاقی و ارزش‌گذاری‌های منفی است؛ طنز تلخ، خاطرات گزنده و حس فروپاشی روانی در آن حضور پررنگ دارد. «قول حسین‌میرزا» در متن بارها یادآوری می‌شود، اما محتوای آن هرگز روشن نمی‌گردد؛ ابهامی که نماد تردید تاریخی نسبت به آرمان‌ها و رهبران است. پایان روایت نیز ناتمام و گشوده است و با اشاره به نامه‌ها و اسناد ازدست‌رفته، بر تداوم سانسور و امید به افشاگری آینده تأکید می‌کند. از منظر تماتیک، داستان حامل مضامینی چون ترومای سیاسی، خشونت روانی، بحران اعتماد، مقاومت درونی و استعمار فرهنگی است. زبان، نه صرفاً ابزار روایت، بلکه میدان اصلی جدال میان قدرت و مقاومت به شمار می‌آید.

1ـ3 زبان احساس در داستان قول حسین میرزا

جدول 2:  توزیع مؤلفه‌ی احساس در داستان قول حسین‌میرزا

بر اساس جدول آماری بالا، مؤلفه‌ی احساس با مجموع 267 نمونه‌ی ارزیابی یکی از پربسامدترین مؤلفه‌های نظریه‌ی ارزیابی در داستان قول حسین‌میرزا است. تحلیل آماری نشان می‌دهد که 195 مورد از این احساسات منفی‌اند و تنها 72 مورد جهت‌گیری مثبت دارند؛ به‌عبارتی، بیش از ۷۳٪ از احساسات ابرازشده در متن، حامل بار منفی‌اند. این گرایش پررنگ به سویه‌های منفی، بازتابی است از لحن حاکم بر روایت، تجربه‌ی راوی از خشونت، تبعیض، انزوا، ناامنی و زخم‌های روانی حاصل از سلطه‌ی استبدادی. زیرمؤلفه‌ی شادمانی / غم بیشترین سهم را دارد. از این میان، فقط ۳۰٪ از نمونه‌ها شادمانی را بازنمایی می‌کنند، در حالی‌که ۷۰٪ نشان‌دهنده‌ی غم، رنج و اندوه‌اند. این داده گویای آن است که فضای عاطفی روایت عمیقاً متأثر از تجربیات تلخ است که با توجّه به متن داستان می­توان آن را به تجربیات تلخ گذشته، سرکوب، از دست دادن‌ها و حس ازخودبیگانگی‌ دانست. لحظات شادی در روایت نادر، شکننده و غالباً موقتی‌اند؛ و بیشتر، از جنس خاطرات گذشته یا لحظاتی رؤیایی‌اند که با واقعیت خشن متن تضاد دارند. در زیرمؤلفه‌ی امنیت / ناامنی توزیع احساسی حتی افراطی‌تر است: تنها ۱۸٪ احساسات ناظر بر حس امنیت‌اند و ۸۲٪ احساسات ناظر به اضطراب، بی‌پناهی، ترس و ناایمنی روانی، اجتماعی یا جسمی هستند. این نسبتِ نگران‌کننده، تصویری از جهان روایت ترسیم می‌کند که در آن شخصیّت‌ها در هر لحظه با تهدید، بی‌ثباتی و امکان نفوذ قدرت روبه‌رو هستند. با توجّه به متن داستانِ مورد تحلیل می­توان گفت که سلول انفرادی، بازجویی، شکنجه، شنود، نفوذ مأموران، و حتی روابط خانوادگی، همه در بستری از ناایمنی مزمن رخ می‌دهند. در رضایت / نارضایتی نیز، تنها یک‌چهارم نمونه‌ها (۲۴٪) حامل رضایت‌اند، و بیش از ۷۵٪ بیانگر نارضایتی‌اند. این احساسات معمولاً از تجربه‌ی تحقیر، سرکوب، بی‌عدالتی، و احساس بیهودگی ناشی می‌شوند. راوی نسبت به ساختار سیاسی، آموزش رسمی، روابط اجتماعی و حتی برخی ابعاد شخصی زندگی خود حس رضایت ندارد و زبان او در بسیاری از موارد، زبانِ شکایت، گلایه، سرخوردگی یا خشم فروخورده است. زیرمؤلفه‌ی تمایل / بیزاری نیز با نسبت کمتری (۵۸٪ منفی)، اما همچنان غالب، نشان می‌دهد که تمایلات عاطفی راوی اغلب در جهت بیزاری، دل‌زدگی، یا انزجار از موقعیت‌ها و افراد خاصی شکل می‌گیرند. در اینجا زبان ارزیابانه، میل و نفرت را به‌گونه‌ای رمزگذاری می‌کند که نشان از کناره‌گیری عاطفی یا طرد ایدئولوژیک دارد. احساس بیزاری از بازجو، تنفر از دروغ، یا تمایل به رهایی و سکوت، از این دسته‌اند. در مجموع، این توزیع آماری نابرابر میان احساسات مثبت و منفی، در پیوند با لحن غالب داستان، نمایانگر جهانی است که در آن احساس، ابزار مقاومت، افشا و بیان رنج است. راوی، به‌جای آن‌که صرفاً وقایع را بازگو کند، آن‌ها را با دستگاه عاطفی–ارزشی خود رمزگذاری می‌کند؛ به‌نحوی که هویت او نه‌فقط در روایت بیرونی، بلکه در لایه‌های درونی زبان احساس ساخته می‌شود. از منظر گفتمانی، خاصّه انتقادی، این زبان احساسی نشانه‌ای از تاریخ روانی سلطه و خشونت نهادینه‌شده است؛ و از منظر پسااستعماری، بازنمای نوعی استعمار درونی است که در آن، سوژه به‌جای مقاومت فیزیکی، با بیان احساساتی چون ترس، اندوه، نفرت و ناایمنی، ساخت قدرت را از درون برملا می‌سازد. در ادامه، به نمونه­هایی از هر یک از زیرمقوله­های ارزیابانه‌ی احساس به همراه تحلیل آنها می­پردازیم تا نمود به کارگیری زبان ارزیابی در انتقال ایدئولوژی را نشان دهیم.

1ـ1ـ3 زیرمؤلفه‌ی شادمانی/غم

«بعد از آزادی از زندان، احساس عجیبی داشتم؛ نه خوشحالی، نه آرامش، فقط نوعی تهی بودن. همه چیز در خانه همان بود، ولی من دیگر آن آدم قبلی نبودم. سال بعد برای من سال اضطراب‌ها، تشویش‌ها، کابوس‌ها و نگرانی‌های شوم نسبت به آینده بود. گاهی شب‌ها با عرق سرد از خواب می‌پریدم. تصویر بازجویی‌ها، فریادها، سکوت‌های طولانی، دوباره در ذهنم زنده می‌شد». (جلد 1: 610)

در داستان قول حسین‌میرزا، زیرمؤلفه‌ی شادمانی/اندوه یکی از پرکاربردترین انواع احساس در روایت است و شدت عاطفی آن در لایه‌های مختلف متن بازتاب یافته. در یکی از برجسته‌ترین نمونه‌ها، راوی از سالی یاد می‌کند که به گفته‌ی خودش «سال اضطراب‌ها، تشویش‌ها، کابوس‌ها و نگرانی‌های شوم نسبت به آینده» بود. این جمله در مقطعی پس از دوران بازداشت راوی آمده است، اما آنچه روایت می‌شود نه رهایی از رنج، بلکه استمرار آن در شکل زخم‌های روانی و اضطراب‌های ماندگار است. واژگان به‌کاررفته­ــ از «کابوس» تا «نگرانی شوم»ــ نشانه‌ای از نوعی اندوه شدید و اضطراب درونی‌اند که به‌صراحت و بدون هیچ‌گونه فاصله‌گذاری یا تلطیف در زبان ظاهر شده‌اند. از منظر نظریه‌ی ارزیابی، این بخش نمونه‌ای روشن از بروز احساس منفی با درجه‌ی بالایی از شدت معنایی است که به‌صورت صدای درونی گوینده و بدون هیچ میانجی‌گری یا تردید مطرح می‌شود. از نظر گفتمانی، این احساس اندوه فردی، بازتابی از ساختار سرکوبگر قدرت است که حتی پس از پایان فیزیکیِ اسارت، همچنان ذهن و روان فرد را در کنترل خود دارد. سلطه نه‌تنها جسم، بلکه زبان، حافظه و احساس را نیز در سیطره‌ی خود دارد. از منظر نقد پسااستعماری نیز، این اندوه محصول مستقیم استعمار درونی است؛ ساختی که گفتمان قدرت داخلی، در تقلید از نظم استعماری، سوژه‌ی بومی را از درون دچار فروپاشی می‌کند.

2ـ1ـ3 زیرمؤلفه‌ی رضایت / نارضایتی

 در برابر آن عکس‌ها، حس می‌کردم چشمی دارم که هم می‌بیند و هم دیده می‌شود. نگاه من به آن‌ها، نگاهی خیره و متأمل بود، اما گویی خودم نیز موضوع تماشا بودم. این داد و ستد... این معامله‌ی پایاپای بین مرگ و زندگی، عکاس و عکس، دلم را می‌فشرد. آیا می‌شد این معامله‌ی شوم برای همیشه از بین برود؟ آن عکس‌ها زیبا بودند، ولی زیبایی‌شان هراساننده بود. گویی زیبایی، نقابی بود بر چهره‌ی مرگ.» (جلد 2: 811)

در میان لایه‌های متراکم احساس در داستان قول حسین‌میرزا، مؤلفه‌ی «رضایت / نارضایتی» جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا این زیرمؤلفه مستقیماً بازتاب ارزیابی سوژه از کیفیت تعاملات، تجربه‌ها و نتایج اعمال یا رویدادهاست. در جمله‌ای مانند «این داد و ستد... این معامله پایاپای بین مرگ و زندگی، عکاس و عکس، دلم را می‌فشرد»، راوی آشکارا تجربه‌ای را بازگو می‌کند که در آن، با مشاهده‌ی عکس‌های مربوط به شهدا، دچار نوعی نارضایتی شدید و درونی می‌شود. نارضایتی در اینجا نه از کنش فردی، بلکه از یک وضعیت بازنمایی‌شده است: معامله‌ای نمادین بین مرگ و زندگی که راوی آن را «شوم» و آزاردهنده می‌نامد. از نظر نظریه‌ی ارزیابی، این نمونه در دسته‌ی رضایت/ نارضایتی قرار می‌گیرد، چراکه احساس راوی نسبت به آن تجربه، نه احساسی لحظه‌ای (مانند ترس یا شادی)، بلکه ارزیابی‌ای از پیامد و کیفیت تعامل با یک واقعیت اجتماعی‌ـ‌تصویری است که ماهیتاً نارضایتی عمیق و معنایی دارد. این نارضایتی، با شدت در بیان («دلم را می‌فشرد»)، بار ارزشی منفی بسیار بالایی دارد و بدون هیچ فاصله‌گذاری گفتمانی، با قطعیت کامل بیان شده است. این تجربه‌ی نارضایتی ریشه در وضعیت‌هایی دارد که گفتمان قدرت از تصویر و روایت مرگ برای تثبیت خود استفاده می‌کند. راوی، با زبانی پرسش‌گر، این زیبایی‌شناسی مرگ را برهم می‌زند. در نگاه پسااستعماری نیز این نمونه بازتاب اعتراض به استفاده‌ی ابزاری از مرگ است؛ راوی در برابر بازنمایی رسمی قربانیان، زبان نارضایتی را به‌کار می‌گیرد تا درونی‌ترین تجربه‌ی رنج و تحریف را افشا کند. راوی در حال تأمل بر عکس‌هایی است که شکوه، شخصیّت زن داستان، از شهدا گرفته است. نگاه او از ستایش به تأمل، و از تأمل به اضطراب و انزجار می‌رسد؛ او درگیر اندیشیدن به نسبت میان عکاس و سوژه است، جایی که مرز میان زندگی و مرگ، فاعل و مفعول، فرو می‌ریزد. عکاس، صرفاً ثبت‌کننده نیست، بلکه با مرگ سوژه در نسبت است و این آگاهی راوی را می‌آزارد. اینجا زبان واکنشی‌ست نسبت به کالاشدن انسان. قدرت نه‌تنها می‌کُشد، بلکه از مرده‌اش نیز بهره‌برداری گفتمانی می‌کند. تصویر شهید، همان‌قدر که یادبود است، محصول مصرف است. این احساس نارضایتی راوی نسبت به چنین بازنمایی‌ای، نوعی اعتراض خاموش به بازتولید خشونت است. گفتمان رسمی، مرگ را زیبا می‌سازد تا خشونت را پنهان کند. در سطحی استعمارزدایانه، این نارضایتی با بازنمایی گفتمان مرگ گره خورده است. قدرت سیاسی/ایدئولوژیک از مرگ استفاده می‌کند برای تثبیت خود، درست همان‌طور که استعمار مرگ را شکوه‌مند می‌ساخت. اما راوی در این جمله، این «معامله‌ی شوم» را برملا می‌کند؛ او با زبان، از این زیباسازی مرگ، امتناع می‌ورزد.

3ـ1ـ3 زیرمؤلفه‌ی تمایل / بیزاری

بیزاری: «پیرمرد نگاهش را از من برنمی‌داشت. انگار انتظار چیزی را داشت، یا بهتر بگویم: می‌خواست من آن چیزی را بخواهم که او می‌خواست. ولی نمی‌توانستم. ترسم از چیزی است که بالاتر از منِ من است... ترسم از دامی است که من و تو در آن گرفتار شده‌ایم، ترسم از طرحی‌ست که پیشاپیش درافکنده شده... او چیزی نگفت، ولی آن سکوت از هزار حرف بلندتر بود.» (جلد1: 533)

این جمله در یکی از مهم‌ترین بزنگاه‌های داستان گفته می‌شود، زمانی که راوی در تقابل با «پیرمرد» قرار داردــ چهره‌ای نمادین که می‌تواند صورت استعاری قدرت، سنت، یا گفتمان پدرسالار باشد. در این لحظه، راوی نه تنها دچار تردید، بلکه دچار امتناع روانی و فکری (قطب منفی) از ورود به صحنه‌ی نبرد است؛ بنابراین، در کدگذاری ارزیابانه، این جمله در زیرمقوله‌ی بیزاری عمیق از کنش احتمالی (مبارزه) قرار می­گیرد که، در آن، راوی از همراهی با طرح تحمیلی قدرت امتناع می­ورزد. در این نمونه، احساس نه از جنس اندوه یا ناامنی، بلکه یک واکنش رفتاری‌ـ‌ارزشی است که مستقیماً به اراده، تمایل و خواست راوی مربوط می‌شود. راوی با آگاهی از زمینه‌های قدرت، از ورود به موقعیتی که آن را از پیش تعیین‌شده و دام‌گونه می‌داند امتناع می‌ورزد. این امتناع، نمود بارز مؤلفه‌ی بیزاری در قطب منفی (بیزاری از کنش/گرایش منفی) است. زبان، حامل نوعی پس‌زنیِ ایدئولوژیک از نقش‌های تحمیلی قدرت است. در بطن این جمله، سرپیچی از نقش پیش‌نویسی‌شده دیده می‌شود. گفتمان غالب، شخصیّت را به میدان نبرد می‌کشاند تا نقش پهلوان یا شهید را ایفا کند، اما راوی با زبان خود از این صحنه کناره‌گیری می‌کند. این بیزاری، نه از جنگ صرف، بلکه از نظام بازنمایی‌ای‌ست که از سوژه، صرفاً کارگزار گفتمان می‌سازد. این بیزاری برآمده از آگاهی تاریخی راوی نسبت به موقعیت استعمار درونی است. او حاضر نیست سوژه‌ی مصرف گفتمان باشد؛ حتی در مقام قهرمان. این امتناع، نوعی نقد به ساختارهایی است که حتی مقاومت را هم در دل نظم استعمار بازتعریف می‌کنند.

2ـ3 زبان قضاوت در داستان قول حسین میرزا

جدول ۳. توزیع مؤلفه‌ی «قضاوت» در داستان قول حسین‌میرزا

این جدول نشان می‌دهد که از میان کل ۳۶۰ مورد قضاوت شناسایی‌شده، حدود ۷۱٪ منفی و تنها ۲۹٪ مثبت است. بر اساس مؤلفه‌ی «قضاوت» در داستان قول حسین‌میرزا، گفتمان روایی، شدیداً بر بازنمایی ناکارآمدی، فساد، بی‌اخلاقی و ناهنجاری اجتماعی متمرکز است. در مجموع، 360 نمونه‌ی قضاوت ارزیابانه در متن شناسایی شد که نزدیک به ۸۰ درصد از آن‌ها دارای جهت‌گیری منفی بودند. این غلبه‌ی قضاوت‌های منفی، نشانگر جهان‌بینی انتقادی راوی و زبان روایتی است که جهان پیرامون را از منظر تخریب‌شده و بی‌اعتماد می‌نگرد. بنابراین، فضای قضاوت در داستان قول حسین‌میرزا به‌وضوح انتقادی، ناامیدانه و معطوف به بازنمایی فساد و ضعف‌های اخلاقی و نهادی است، نه ستایش‌گر یا آرمان‌گرایانه. این چیرگیِ قضاوت منفی بازتابی از فضای گفتمانیِ شکست، بی‌اعتمادی و فروپاشی ارزش‌های اخلاقی در بطن جامعه‌ای است که نویسنده تصویر می‌کند.

 بالاترین سهم در قضاوت‌های منفی، مربوط به زیرمؤلفه‌های درستی اخلاقی با 63 نمونه، و توانایی با 72 نمونه است. این موضوع نشان می‌دهد که روایت، بیش از هر چیز، به ناتوانی نهادهای قدرت، شکست اقتدار سنتی، و فروپاشی اخلاق در نظام اجتماعی می‌تازد. بازنمایی مدیران، پدران، فرماندهان و حاکمان در این داستان، نه به‌عنوان کنشگران شایسته، بلکه به‌مثابه فاسدان، ریاکاران و بزدلانِ ساختاری صورت می‌گیرد. همچنین در زیرمؤلفه‌ی پایداری یا استقامت، 51 نمونه‌ی منفی دیده می‌شود که نشان‌دهنده‌ی روایت شخصیّتی‌های ضعیف، ناپایدار، و تابع سلطه است؛ شخصیّت‌هایی که در برابر سرکوب یا با سکوت پاسخ می‌دهند یا به سازگاری تحقیرآمیز تن می‌دهند. این درحالی است که سهم نمونه‌های مثبت در این بخش تنها 27 مورد است. در بخش راستگویی نیز نسبت درصد منفی/مثبت (۱۱ در برابر ۴) به‌وضوح بیانگر فضای بی‌اعتمادی و دروغ‌های نهادمند در روابط میان شخصیّت‌هاست. زبان روایت از «قسم‌ها»، «سلام‌ها» و «اعتراف‌ها» به‌عنوان ابزارهای دروغ بهره می‌گیرد و این، تصویر عمیقی از بحران حقیقت در جامعه‌ی تحت سلطه ارائه می‌دهد. در نهایت، بخش هنجارمندی نیز با ۱۸ درصد منفی در برابر ۳ درصد مثبت، به خواننده نشان می‌دهد که وضعیت موجودــ چه در ساحت روانی، اجتماعی، یا سیاسی­ــ «غیرنرمال» است. روایت عملاً در حال زیر سؤال بردن هنجارهای رسمی و تثبیت‌شده است. تمامی این داده‌ها مؤید آن است که مؤلفه‌ی قضاوت، در ساختار زبانی این داستان، ابزار محوریِ گفتمان‌سازی انتقادی است؛ ابزاری برای افشاگری درباره‌ی کارگزاران سلطه، زبان رسمی، ساختار قدرت و نظم اجتماعی تحمیل‌شده. حال، در ادامه به ارائه‌ی یک نمونه از سویه­های مثبت و منفی برای هر زیرمقوله می­پدازیم.

1ـ2ـ3 زیرمؤلفه‌ی درستی اخلاقی (ریاکاری، تحمیل، انحراف از اخلاق اجتماعی)

 «پدرم... گاه در حرف‌هایش چیزهایی می‌گفت که نشان می‌داد درونش پر از خشونت فرهنگی‌ست. مثلاً درباره‌ی یکی از دوستان خانوادگی‌مان... با خونسردی گفت: « اگر کمک نکنی، از آدمیت ساقطی.» آن مرد کمک نکرد و پدرم تا سال‌ها با او قهر بود.» (جلد2: 817)

این جمله در مکالمه‌ی راوی درباره‌ی پدرش و تهدیدی که او علیه فرد دیگری به‌کار می‌برد تا اطاعت را تحمیل کند، آمده و روایتی است مستقیم از زبان راوی و بدون فاصله­گذاری. فضای روایت خانوادگی است، اما مفاهیم قدرت و اجبار بر آن سایه انداخته. این جمله نمایانگر ساختار اقتدار سنتی و جنسیتی در سطح گفتار است؛ جایی که اخلاق نه مفهومی درونی، بلکه ابزاری برای اعمال سلطه‌ست. واژه‌ی «آدمیت» که به‌ظاهر نشانه‌ای از کرامت انسانی است، در اینجا به تهدیدی تبدیل شده که با «کمک نکردن» در یک خواست خانوادگی، از انسانیت فرد سلب می‌کند. این جمله نمونه‌ای از گفتمان اخلاقی ـ اقتدارمحور است که هنجارهای اخلاقی را نه بر پایه‌ی استقلال فرد، بلکه بر اساس اطاعت، وفاداری و هم‌سویی با قدرت تعریف می‌کند. این زبان، نشانه‌ای از تسلط پدرسالاری در سطح گفتمان خانواده است؛ جایی که فرد نمی‌تواند مخالفت کند، چون بلافاصله با «سلب انسانیت» مواجه می‌شود. از منظر نقد پسااستعماری، این جمله بازتاب درونی‌سازی ساختارهای سلطه در ساحت خصوصی است، یعنی خانه به بازوی نرم نظام سیاسی تبدیل شده است.

2ـ2ـ3 زیرمؤلفه‌ی توانایی (کارآمدی و بی‌لیاقتی در روایت قدرت)

«در واحد ما همه چیز به‌هم‌ریخته بود. دستورها دائم تغییر می‌کردند و هیچ‌کس نمی‌دانست دقیقاً چه باید بکند. فرمانده‌مان بی‌عرضه‌تر از آن بود که حتی یک نقشه ساده را بخواند. بیشتر وقتش را با سرهنگ‌های بالا می‌گذراند و موقع عملیات، یا غایب بود یا گیج و بی‌خبر.» (جلد 1: 525)

روایتِ مستقیم راوی همراه با قضاوت ضمنی از فرمانده نظامی واحدی است که ظاهراً مسئولیت دارد، اما فاقد کوچک‌ترین توانایی فنی یا مدیریتی است. بنابراین، جهت گیری منفی دارد. جمله از دل تجربه‌های نظامی راوی در زندان و واحد ارتشی بیان شده. در این نمونه، فرمانده، به‌عنوان نماد یک ساختار رسمی قدرت، مورد ارزیابی منفی شدید قرار می‌گیرد. توصیف او با صفت «بی‌عرضه» و ناتوانی در خواندن نقشه، فقط انتقاد فردی نیست؛ بلکه در لایه‌ی گفتمانی، برساختی انتقادی از نهاد نظامی است که شایستگی ندارد اما قدرت دارد. این جمله نوعی بی‌اعتباری‌سازی اقتدار از طریق زبان قضاوت‌گر است. از نگاه گفتمان انتقادی، وقتی زبان قدرت با بی‌کفایتی همراه شود، مشروعیت از دست می‌رود. از نگاه پسااستعماری نیز، این جمله نشان می‌دهد که چگونه استعمار روانی، با حذف شایستگان و ارتقای نالایقان، ساختار جامعه را در وضعیت رکود و بی‌اعتمادی نگاه می‌دارد. راوی با این جمله، اقتدار ظاهری را از درون تهی می‌سازد.

3ـ2ـ3 زیرمؤلفه‌ی هنجارمندی (عادی‌بودن یا غیرعادی‌بودن موقعیت‌ها و رفتارها)

«هیچ‌کس نمی‌دانست چه شده است. فضای شهر تغییر کرده بود. دیگر هیچ‌چیز شبیه گذشته نبود؛ انگار همه‌چیز وارونه شده بود. مردم در سکوت راه می‌رفتند. صدای اذان هم انگار غمگین‌تر از همیشه بود.» (جلد1: 635)

راوی در حال توصیف مستقیمِ تجربه­شده‌ی خود از فضای عمومی حاکم بر جامعه و تغییرات بنیادینی‌ست که در ذهنیت جمعی و وضعیت فرهنگی رخ داده. این جمله بازتابی از نابهنجاری ساختاری و وارونگی ارزش‌ها در سطح اجتماعی است (جهت­گیری منفی). در این جمله، راوی نوعی فروپاشی درک عمومی از نظم اجتماعی را روایت می‌کند. روایت با استفاده از استعاره‌ی «وارونه شدن»، گفتمان جدیدی را توصیف می‌کند که با تمام تجربه‌های گذشته بیگانه است. این وارونگی هنجارها معمولاً نتیجه‌ی تحمیل گفتمان جدید قدرت است که مفاهیم را از معنا تهی و ارزش‌ها را معکوس می‌کند. این تجربه‌ی وارونگی می‌تواند بازتاب حس بی‌ریشه‌گی، بی‌ثباتی و بی‌خانمانی روانی در مواجهه با گفتمان سلطه و استیلای فرهنگ غیر بومی یا تحمیلی باشد. جمله، وضعیت جدید را نه با خصیصه‌های خود، بلکه با فاصله‌گیری از گذشته بازنمایی می‌کند؛ گویی که جامعه از خود بیگانه شده است. بنابراین این داوری درباره‌ی «غیرعادی‌شدن همه‌چیز» مستقیماً ریشه در بحران در معنا، هویت و حافظه‌ی جمعی دارد.

3ـ3 زبان ارزش­گذاری در داستان قول حسین میرزا

جدول آماری مؤلفه‌ی ارزش‌گذاری در داستان «قول حسین‌میرزا»

بررسی مؤلفه‌ی ارزش‌گذاری در داستان قول حسین‌میرزا نشان می‌دهد که روایت، نه‌فقط درباره‌ی افراد و کنش‌ها، بلکه درباره‌ی فضاها، ساختارها، زیبایی‌ها، و کیفیت فرهنگی پدیده‌ها نیز دست به ارزیابی می‌زند. در مجموع ۷۲ مورد از ارزش‌گذاری در متن شناسایی شد که حدود ۶۵٪ آن‌ها دارای جهت‌گیری منفی بودند. این غلبه‌ی ارزیابی‌های منفی، هم‌راستا با فضای کلی رمان و گفتمان انتقادی­ـ پسااستعماری آن، نشانگر نوعی بی‌اعتمادی به نظم اجتماعی، فروپاشی ارزش‌های زیباشناختی، و انحطاط ساختاری است که راوی آن را تجربه کرده و بازمی‌نمایاند. زیرمؤلفه‌ی ارزشگذاری فرهنگی­ـ اجتماعی با 114 نمونه، پربسامدترین بخش ارزش‌گذاری در این داستان است. بیشتر این موارد به‌صورت مستقیم یا ضمنی ناظر به بی‌ارزش شدن نهادهای رسمی چون دادگاه، آموزش، یا رابطه‌های اجتماعی‌اند. در جمله‌ای چون «دادگاه بیشتر شبیه تئاتر بود تا عدالت»، نه‌فقط ساختار عدالت بلکه مشروعیت آن فرو می‌ریزد؛ زیرا راوی ارزش نهاد حقوقی را با طعنه و تمثیل انکار می‌کند. در مقابل، ارزیابی مثبت راوی از سه کتابی که در سلول انفرادی در اختیار داشته است­ــ مانند نمونه‌ی «بیشتر از تمام جلسات دانشگاه به من آموختند»ــ جلوه‌ای از ارزش‌گذاری فرهنگی مقاومت‌محور را نشان می‌دهد؛ جایی­که دانش غیررسمی، معتبرتر و معنا‌دارتر از نظام آموزش نهادی تلقی می‌شود. این تضاد نشان می‌دهد که زبان راوی چگونه از طریق ارزش‌گذاری فرهنگی، به بازتعریف مشروعیت‌ها، مرجعیت‌ها و منابع شناخت می‌پردازد. در زیرمؤلفه‌ی ترکیب (یا انسجام، ساختار) نیز با 66 مورد ارزیابی شاهد بازنمایی مکان‌ها و اشیاء از نظر نظم، انسجام یا آشفتگی هستیم. اکثریت این موارد جهت‌گیری منفی دارند و نشانه‌ای از فروپاشی سازمان‌یافتگی در فضاهای روایی‌اند. در توصیف گلخانه‌ای که به باغچه‌ی مصنوعی شبیه شده و دیگر «واقعی نیست»، زبان راوی از طریق ارزیابی ترکیبی به افشای ساختگی بودن قدرت سلطنتی و بی‌ریشگی آن می‌پردازد. در مقابل، در جمله‌ای مانند «از بطن مادر به بطن خانه، از بطن خانه به بطن حمام...»، فضاها به‌طرزی درونی، منسجم و پیوسته بازنمایی می‌شوند و ساختار روایی، نوعی سازمان‌مندی هویتی و ذهنی را شکل می‌دهد. در این ارزیابی مثبت، راوی از طریق ترکیب فضاها، تاریخچه‌ی زیسته‌ی خود را سامان می‌دهد و گفتمان فردی را در برابر بی‌نظمی گفتمان رسمی مستقر می‌سازد. زیرمؤلفه‌ی واکنش  زیبایی­شناختی­ـاحساسی، با 36 نمونه، گرچه از نظر تعداد نسبت به دو بخش دیگر کمتر است، اما واکنش‌های زیباشناختی راوی به تصاویر، چهره‌ها یا فضاهای خاص را با شدت احساسی بالایی همراه می‌سازد. در برخی موارد، راوی با دیدن عکس‌های شهدا یا فضای یادواره‌ای از مرگ، دچار دل‌فشردگی و وحشت می‌شود ــ «این معامله‌ی شوم بین مرگ و زندگی دلم را می‌فشرد» ــ که این تجربه‌ی حسی نه فقط واکنشی به یک تصویر، بلکه افشای زیبایی‌شناسی خشونت در گفتمان شهیدپرور رسمی است. زیبایی، در این‌جا چیزی تهدیدگر و فریبنده است. اما در توصیف معصومیت کودک، مانند «ناصر... مثل ترکیبی از موسیقی، شعر و جادو»، زبان به افسون شاعرانه پناه می‌برد و زیبایی طبیعی کودک، همچون نقطه‌ی مقاومت در دل جهان تاریک روایت، بازنمایی می‌شود. از منظر نظریه‌ی ارزیابی، در همه‌ی این نمونه‌ها زبان به‌طرزی عمیق درگیر نظام ارزیابی ارزش‌هاست. شدت معنایی، قطعیت گوینده و تنوع در نوع ارزش‌گذاری، ساختی از زبان خلق می‌کنند که بازتابی از نظم درهم‌شکسته‌ی اجتماعی و ذهنی راوی است. گفتمان داستان نشان می‌دهد که ارزیابی‌ها در جهت افشای بی‌اعتباری ساختارها و نهادهای قدرت حرکت می‌کنند و در کنار آن، ارزش‌هایی بدیل از سوی راوی ساخته می‌شوند. در سطح پسااستعماری نیز، تجربه‌ی استعمار درونی، حذف زیبایی اصیل، و تبدیل فضاهای فرهنگی به ساختارهای نمایشیِ سلطه، از طریق همین زبان ارزیابانه بازخوانی می‌شوند. در نتیجه، مؤلفه‌ی ارزش‌گذاری در این داستان، تصویری زبانی از فروپاشی ارزش‌های فرهنگی، زیبایی‌شناختی و ساختاری می‌سازد، اما هم‌زمان تلاش دارد از خلال زبان، ارزش‌های مقاومتی، معنادار و شخصی را بازآفرینی کند. زبان ارزیابانه‌ی این داستان، هم افشاگر نظم استبدادی است و هم پیشنهاددهنده‌ی نظمی بدیل بر پایه‌ی تجربه، حس، و آگاهی فردی.

1ـ3ـ3 زیربخش ارزش‌گذاری فرهنگی–اجتماعی

«ما را از اتاق بازجویی بیرون آوردند. لباسمان را عوض کردند و گفتند دادگاه تشکیل می‌شود. اما قاضی از قبل پرونده را خوانده بود، و هیچ سؤالی نپرسید. دادگاه، بیشتر شبیه تئاتر بود تا عدالت. همه‌چیز از پیش نوشته شده بود. تنها چیزی که باقی مانده بود، اجرای نقش‌ها بود؛ مثل یک نمایش مسخره، که هیچ‌کس به تماشایش نیامده باشد.» (جلد 2: 800)

راوی در حال روایت تجربه‌ی خود از دادگاه‌های فرمایشی سیاسی است که در آن روند محاکمه‌ها نه به قصد تحقق عدالت، بلکه به‌منظور تثبیت قدرت و سرکوب سازمان‌یافته‌ی مخالفان طراحی شده است (ارزشگذاری با قطب منفی). محاکمه، نه بر مبنای استدلال و شواهد، بلکه به‌شکل نمایشی و بی‌محتوا برگزار می‌شود. در این جمله، استعاره‌ی «تئاتر»، یک ارزش‌گذاری شدیداً منفی از نهاد عدالت را نشان می­دهد. این ارزیابی نه‌فقط قضاوتی درباره‌ی ساختار قدرت، بلکه نوعی جهت‌گیری ارزشی فرهنگی درباره‌ی نهادهای مدنی است. به‌کارگیری تمهید بلاغی (تشبیه تئاتریکال) نوعی درجه‌بندی معنایی منفی ایجاد می‌کند و با عدم حضور هرگونه منبع بیرونی یا فاصله‌گذاری، روایت با درگیری و مشارکت کامل گوینده در گفتمان همراه است. در نتیجه، مخاطب به سمت درونی‌سازی این ارزیابی هدایت می‌شود. این جمله از گفتمان واژگونگی عملکرد نهادهای رسمی را به تصویر می­کشد. عدالت به‌جای آن‌که بازنمای قدرت قانون باشد، به ابزار سرگرمی/نمایش برای قدرت بدل شده است. این روایت، با زبان طعنه و برهنه‌سازی نهاد قدرت، ماهیت سرکوبگر گفتمان رسمی را افشا می‌کند. دادگاه به‌جای آن‌که حافظ حقوق باشد، کارگردان سرکوب است؛ بنابراین زبانِ آن بدل به ابزار مقاومت و ضد‌هژمونی می­شود. تصویر دادگاه به‌مثابه تئاتر بیانگر سازوکارهایی‌ست که حکومت‌های اقتدارگرا از استعمار بیرونی الهام می‌گیرند تا استعمار درونی را تثبیت کنند. قدرت، با وانمودسازی عدالت، گفتمان استعماری قانون را تکرار می‌کند و در عین حال از آن برای بی‌عدالتی استفاده می‌کند. دادگاه اینجا همان «صحنه‌ی اجرای نظم استعمارزده» است.

2ـ3ـ3 زیربخش ساختار، سازمان‌یافتگی، انسجام یا نظم عناصر در مکان، گفتار یا موقعیت

«گلخانه به همان اندازه سلطنت از رونق افتاده، مثل یک باغچه‌ی مصنوعی است... واقعی نیست. شیشه‌ها بخار گرفته‌اند، خاک‌ها خشک شده‌اند، و هیچ چیز رشد نمی‌کند. این‌جا همه‌چیز وانمود است، تقلید از حیات، تقلید از طبیعت.» (جلد2: 810)

راوی در فضایی متروک و در دل یک خانه‌ی خالی حرکت می‌کند. هنگامی‌که به گلخانه می‌رسد، ترکیب درهم‌ریخته‌ی گیاهان پژمرده، شیشه‌های تیره، و نور مصنوعی، در ذهن او تداعی‌کننده‌ی فروپاشی ساختار قدرت و سلطنت می‌شود. در این نمونه، ساختار گلخانه، به‌عنوان ابژه‌ی زیباشناختی، به‌گونه‌ای بی‌نظم، مصنوعی و فروپاشیده ارزیابی شده است. استفاده از واژگان ارزیابانه‌ی مقایسه‌ای («مثل باغچه‌ی مصنوعی»، «واقعی نیست») نشان‌دهنده‌ی ارزش‌زدایی ترکیبی از این مکان است. این ارزیابی به سطحی از انسجام ازدست‌رفته در محیط اشاره دارد و به‌شکلی غیرمستقیم درکی از بی‌نظمی گفتمانی و سیاسی را القا می‌کند. زبان در اینجا نه‌تنها محیط را توصیف می‌کند، بلکه حافظه‌ی سیاسی و بصری فروپاشی قدرت را بازمی­نماید. گلخانه، به‌عنوان تمثیل سلطنتِ از رونق‌افتاده، حامل استعاره‌ای از نظم مصنوعی و پوشالی قدرت سلطه‌گر است. این بی‌نظمی، نه‌فقط فیزیکی بلکه ایدئولوژیک است: گفتمان سلطنتی، حتی در زیبایی‌شناسی نیز شکست خورده. گلخانه، مکانی‌ست با طبیعت زندانی‌شده. استعاره‌ی باغچه‌ی مصنوعی می­تواند تجسم استعمار طبیعت، فرهنگ، و حافظه قلمداد شود. نظم تحمیل‌شده‌ی سلطنت هم می­تواند تقلیدی‌ باشد از اَشکال بیگانه و بی‌ریشه. در این نگاه، تصویر گلخانه، بازنمایی استعمار در حوزه‌ی زیبایی‌شناسی و محیط است: جایی که فرهنگ بومی، در یک گلخانه‌ی پوسیده خفه شده است.

3ـ3ـ3 واکنش زیبایی­شناختی­ـ احساس

«هر بار که به عکس‌های شهدا نگاه می‌کردم، حس می‌کردم درونم چیزی شکسته می‌شود. شکوه می‌گفت این تصاویر سندند، اما من نمی‌توانستم فقط سند ببینم. این داد و ستد... این معامله‌ی پایاپای بین مرگ و زندگی، عکاس و عکس، دلم را می‌فشرد. آیا می‌شد این معامله‌ی شوم برای همیشه از بین برود؟ آیا راهی بود برای دیدن، بی‌آنکه اسیر شوم؟» (جلد2: 811)

راوی در حال تأمل بر عکس‌هایی است که شکوه، شخصیّت زن داستان، از شهدا گرفته است. در این لحظه، او درگیر اندیشیدن به نسبت بین عکاس و سوژه است، به گونه‌ای که مرز میان زنده و مرده، فاعل و مفعول، فرو می‌ریزد. نگاه شکوه به شهید، به نوعی نگاه شهید به شکوه بازمی‌گردد، و این چرخه‌ی ترسناک او را به وحشت می‌اندازد. در این بخش، واکنش زیباشناختی راوی به عکس‌ها به‌شدت منفی، تهدیدآمیز و درهم‌شکننده است. فعل «می‌فشرد» و عبارت «معامله‌ی شوم» نشانگر شدت در تجربه‌ی احساسی هستند و روایت بدون تردید یا منبع بیرونی بیان می‌شود. این واکنش نه صرفاً به تصویر، بلکه به مفهوم زیبایی‌شناسی معکوس مرگ مربوط است: جایی که زیبایی، ترسناک و منزجرکننده شده. در اینجا راوی گرفتار ساختار وارونه‌ی بازنمایی در گفتمان رسمی است. مرگ، نه امری پایان‌یافته، بلکه بازتولیدشده در نمادها و تصاویر است. گفتمان شهیدپرور، با چرخش نگاه از «زندگی به مرگ»، حقیقت را حذف کرده و آن را در قاب تصویر تجلیل کرده است. زیبایی عکس‌ها، تبدیل به دام گفتمانی می‌شود؛ تصویری که به‌جای رهایی، حس محاصره را منتقل می‌کند. در این نمونه، مرگ به کالای نمایشی بدل شده است. عکس‌هایی که شکوه می‌گیرد، نوعی زیبایی‌شناسی استعماری از مرگ هستند؛ سوژه‌ای که هویتش در کنترل دوربین و روایت حاکم است. این «معامله‌ی شوم» همان ساختار استعمار دیداری ـ نمادین است: نمایش مرگ به‌مثابه افتخار، و حذف فردیت شهید. واکنش راوی، مقاومت در برابر این گفتمان زیبایی‌شناسی خشونت است.

4      نتیجه‌گیری

تحلیل مؤلفه‌ی نگرش در این داستان، نشان می‌دهد که زبان روایت، از ساحت توصیف صرف فراتر می‌رود و در خدمت القا، افشا، و درگیری ایدئولوژیک قرار می‌گیرد. ساختار روایی به‌گونه‌ای تنظیم شده که سوژه‌ی روایت، به‌طور مداوم دست به ارزیابی خود، دیگری، تجربه و محیط پیرامون­اش می‌زند؛ ارزیابی‌ها به سه حوزه‌ی اصلیِ احساس، قضاوت و ارزش‌گذاری تقسیم می‌شوند. یافته‌های آماری این تحلیل مؤید آن است که مجموعه‌ی این ارزیابی‌ها با شیب چشم‌گیری به‌سوی قطب منفی گرایش دارد. مؤلفه‌ی احساس با 267 نمونه، مؤلفه‌ی قضاوت با 360 نمونه، و مؤلفه‌ی ارزش‌گذاری با 216 نمونه در متن ثبت شده‌اند. در هر سه مؤلفه، نسبت نمونه‌های منفی به مثبت، بیش از دو برابر است. به‌ویژه در مؤلفه‌ی احساس، حدود ۷۳٪ از ارزیابی‌ها منفی‌اند. اندوه، ناامنی، نارضایتی و بیزاری در روایت چنان فراگیرند که تجربه‌ی عاطفی راوی را به تجربه‌ای ساختاری بدل می‌کنند؛ تجربه‌ای از فقدان، گسست، و خشونت نمادین که از مرزهای شخصی عبور کرده و به حافظه‌ی جمعی، زیبایی‌شناسی و حتی مناسبات فردی نیز نفوذ کرده است. نمونه‌هایی چون «سال بعد برای من سال اضطراب‌ها، تشویش‌ها، کابوس‌ها و نگرانی‌های شوم نسبت به آینده بود» (جلد اول، ص ۶۱۰)، یا «ترسم از دامی است که من و تو در آن گرفتار شده‌ایم» (جلد اول، ص ۵۳۳) نمونه‌های روشنی از بار احساسی سنگین و منفی هستند که راوی را از ساحت راوی منفصل، به جایگاه سوژه‌ای درگیر و آسیب‌دیده سوق می‌دهند. این جهت‌گیری منفی در قضاوت‌های اخلاقی نیز بازتاب یافته است. راوی بارها از بازجویانی سخن می‌گوید که نه‌تنها رفتار غیراخلاقی دارند، بلکه در انجام وظیفه نیز ناتوان‌اند: «در دروغ گفتن هم ناشیانه عمل می‌کردند» (جلد دوم، ص ۸۱۸). ارزیابی‌های اخلاقی نه به‌شکل کلی، بلکه با مصادیق عینی و تجربه‌شده، در دل روایت جای گرفته‌اند. همچنین، در سطح زیبایی‌شناسی و ارزشی نیز فضای روایی همواره در تقابل با تحسین و ستایش ظاهر می‌شود؛ جهان روایت از تحقیر، ویرانی، تردید و زوال انباشته شده است. برای مثال، راوی درباره‌ی نسبت مرگ و بازنمایی هنری می‌نویسد: «این معامله‌ی شوم بین مرگ و زندگی، عکاس و عکس، دلم را می‌فشرد» (جلد دوم، ص ۸۱۱)، و این جمله نشان می‌دهد که حتی خاطره، عکس، و زیبایی نیز در معرض استثمار گفتمان قرار گرفته‌اند. آن‌چه زبان ارزیابانه‌ی این روایت را از دیگر روایت‌های اول‌شخص متمایز می‌سازد، شدت و قطعیت آن است. در اغلب نمونه‌ها، گوینده با بیانی فاقد تردید، احساس، قضاوت یا ارزیابی خود را مطرح می‌کند؛ بدون فاصله‌گذاری، بی‌تعلل، و گاه با واژگانی شاعرانه یا استعاری که حس فشردگی معنایی و شدّت ذهنی را تشدید می‌کنند. این ویژگی باعث می‌شود که زبان روایی، در حکم ابزار روایت نباشد، بلکه، خود، میدان تقابل با قدرت گردد. از آن‌رو که احساسات، قضاوت‌ها و ارزش‌گذاری‌ها در ساحت‌های متعدد زندگی بازتاب می‌یابندــ از خانواده تا زندان، از حافظه‌ی کودکانه تا بازجویی­ــ می‌توان نتیجه گرفت که این زبان، نه‌فقط زبان روایت، بلکه زبان افشا و برملاساختن زخم‌هاست؛ زبانی که سلطه را در سطح زبان، حافظه، اخلاق، و تخیل شناسایی می‌کند و به چالش می‌کشد. در این میان، تعامل میان نویسنده و مخاطب، شکل خاصی به خود می‌گیرد. بر اساس نظریه‌ی نقش‌گرای نظام‌مند هلیدی، زبان سه نقش اساسی دارد: اندیشگانی، بینافردی و متنی. در این داستان، نقش بینافردی زبان­ــ یعنی شیوه‌ای که گوینده از طریق آن با مخاطب ارتباط می‌گیرد و رابطه‌ی خود را با موضوع می‌سازدــ به‌شکلی پررنگ در زبان ارزیابانه نمود یافته است. نویسنده از طریق بارهای عاطفی، قضاوت‌های ضمنی، و واژگان ارزیابی‌گر، با خواننده وارد دیالوگی عاطفی و ایدئولوژیک می‌شود. او خواننده را به واکنش وادار می‌کند: همدردی، انزجار، تحسین، یا گاه تردید. از این منظر، زبان ارزیابانه نه‌فقط بیانگر موضع سوژه، بلکه ابزاری برای برساختن سوژه‌ی خواننده نیز هست؛ خواننده‌ای که در این متن منفعل نیست، بلکه مدام در موقعیت قضاوت و درگیری ذهنی قرار می‌گیرد. در افق کلان‌تر، می‌توان این روایت را بر بستر گفتمان پسااستعماری نیز تحلیل کرد. با وجود آن‌که ایران هرگز مستعمره‌ی رسمی نبوده، اما در روایت براهنی، استعمار، در شکل‌های نمادین، روانی، و درونی‌شده بازتولید می‌شود. بسیاری از ارزیابی‌های منفی متوجّه قدرتی است که نه بیگانه، بلکه بومی است­ــ قدرتی که شیوه‌های کنترل استعمار را در ساختار خود جذب کرده است. سوژه‌ی روایت بارها دچار سرخوردگی، ناکامی، ترس و بی‌قدرتی می‌شود، بی‌آنکه دشمنی خارجی در کار باشد. بدین‌ترتیب، قول حسین‌میرزا بازنمایی زبان ایدئولوژی در بستر استعمار درونی‌ست؛ روایتی از مقاومتِ زبانی در دل ساختار قدرتی که خود را به‌عنوان طبیعت، قانون یا حافظ امنیت معرفی می‌کند، اما در واقع سوژه را از درون تحلیل می‌برد. در مجموع، می‌توان گفت که براهنی با آگاهی از ظرفیت‌های زبان، و از منظر ما زبانِ ارزیابانه، در پی آن است تا با بهره‌گیری از آن، و به زعمِ ما مؤلفه‌ی نگرش، هم به بازنمایی تجربه‌ی شخصی بپردازد، هم گفتمان سلطه را برملا سازد، و هم خواننده را درگیر روندی کند که در آن، «روایت» به «مقاومت» بدل می‌شود. این زبان، زبانی است که به‌جای صرف بازنمایی واقعیت، برای ساختن واقعیت دیگر به کار گرفته می‌شود؛ واقعیتی که در آن، سوژه دیگر تنها زیردست نیست، بلکه راویِ زخم‌ها و فریادهایی‌ست که از دل خاموشی به زبان آمده‌اند.

منابع

• ارجانی، سیدحسین (1396). نگرش و دیدگاه ارزشگذاری در ترجمه،: مدلی پیشنهادی بر اساس نظریه‌ی ارزیابی، پایان نامه‌ی دکتری، استاد راهنما غلامرضا تجویدی، استاد مشاور سالار منافی اناری، دانشگاه علامه طباطبائی.
• براهنی، رضا (1366). رازهای سرزمین من (دو جلد)، نشر مغان، تهران.
• بردیده، علی (1397). بررسی نشانگرهای نگرشی در متون آکادمیک و روزنامه ای: تمرکزی بر هنر و فن آوری، پایان نامه‌ی دکتری، استاد راهنما علیرضا جلیلی فر، استاد مشاور زهره گونی بند شوشتری، دانشگاه شهید چمران اهواز، دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی.
• حاجتی جولندان، سمیه (1396). تحلیل داستان­های بلند فارسی بعد از انقلاب با رویکرد پسااستعماری، پایان نامه‌ی دکتری زبان و ادبیات فارسی، استاد راهنما احمد رضی، استاد مشاور، علیرضا نیکویی، دانشگاه گیلان، دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی.
• حمیدی، فاطمه (1401). بررسی زبان احساس نمایندگان موافق و مخالف مجلس در جلسه‌ی معرفی وزرای پیشنهادی کابینه‌ی سیزدهم ایران بر اساس نظریه‌ی ارزیابی مارتین و وایت 2005، استاد راهنما اعظم استاجی، استاد مشاور شهلا شریفی. دانشگاه فروسی مشهد، دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دکتر شریعتی.
• زارعان، فاطمه (1402). تجزیه و تحلیل ارزیابی و همدلی بر اساس سبک شناسی نقشگرا در رمان «آیا انسان نماها خواب گوسفند برقی می بینند؟» نوشته‌ی فیلیپ ک. دیک، پایان نامه‌ی کارشناسی ارشد، استاد راهنما سید محمد حسینی، استاد مشاور محمد غفاری، دانشگاه اراک، دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی.
• سیاحی، محمدجواد (1400). مطالعه‌ی مقایسه ای تئوری ارزیابی در گفتمان رسانه ای با موضوع انتخابات ریاست جمهوری ایالات متحده 2020، استاد راهنما فرهمن فرخی، استاد مشاور محمد ظهرابی، دانشگاه تبریز، دانشکده‌ی ادبیات فارسی و زبان های خارجی.
• شالباف­زاده، پریسا (1399). استفاده از فرانقشهای بینافردی در قالب ابزار آموزش ترجمه با رویکرد روش ترکیبی، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما علیرضا جلیلی فر، استاد مشار محمود ولیدی، دانشگاه شهید چمران اهواز، انشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی.
• شایگان، داریوش (1381). افسون‌زدگی جدید: هویت چهل‌تکه و تفکر سیار. تهران: فرزان روز.
• شریفی، مریم، (1395). بررسی مقابله ای نگرشی در کنفرانس های خبری وزرای امور خارجه‌ی ایران و آمریکا: با تأکید بر مذاکرات هسته ای، استاد راهنما علیرضا جلیلی فر. دانشگاه شهید چمران اهواز، دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی.
• صالح زهی، سهیل (1400). بررسی وفاداری در ادبیات کودک از طریق تئوری ارزیابی: مطالعه‌ی مقایسه ای دو ترجمه‌ی چارلی و کارخانه‌ی شکلات، پایان نامه‌ی کارشناسی ارشد.
• عباسی، الله کرم؛ خراسانی، محبوبه و حیدری، محمود (1397). نقد پسااستعماری رمان «رازهای سرزمین من» اثر رضا براهنی، در زبان و ادبیات فارسی، سال 17، شماره‌ی 238.
• عباسی، الله کرم؛ خراسانی، محبوبه و حیدری، محمود (1398). نقد پسااستعماری رمان «رازهای سرزمین من» رضا براهنی و «بین­القصرین» نجیب محفوظ، در زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد سنندج، سال 11، شماره‌ی 40.
• عبدی، جلیل (1397). بررسی نحوه‌ی ارزیابی گزاره ها توسط نویسندگان در حرکات بلاغی مقالات پژوهشی زبان شناسی کاربردی، پایان نامه‌ی دکتری، استاد راهنما کریم صادقی، استاد مشاور، محمد محمدی، دانشگاه ارویه، دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی.
• کمش، نجمه (1397). دیدگاه انتقادی محققان ایرانی و بین المللی درنگارش مقالات پژوهشی مربوط به آموزش زبان انگلیسی، پایان نامه‌ی دکتری، استاد راهنما غلامرضا زارعیان، اساتید مشاور محمد داوودی و سید محمدرضا عادل، دانشگاه حکیم سبزواری، دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی.
• گرجی، مصطفی؛ سراج، سیدعلی (1391). نقد سیاست زدگی در رمان معاصر (مطالعه‌ی موردی رمان رازهای سرزمین من)، در پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شماره‌ی 27.
• نقی زاده، محمد (1397). استفاده از مقوله‌ی ارزیابی در پیشینه‌ی تحقیق مقاله های منتشر شده در مجلات ایرانی و بین المللی، پایان نامه‌ی دکتری، استاد راهنما کتایون افضلی، استاد مشاور رضا عطری، دانشگاه شیخ بهایی، دانشکده‌ی زبان های خارجی.

هاشمی، علی (1401). مطالعه‌ی نحوه‌ی استفاده‌ی نویسندگان از نشانگرهای موضع گیری در متون دانشگاهی، پیان نامه‌ی دکتری، استاد راهنما فاطمه مهدوی راد، اساتید مشاور گلنار مزدایسنا و علی محمد فضیلت فر، دانشگاه یزد، پردیس علوم انسانی و اجتماعی، دانشکده‌ی زبان های خارجی.

*  نویسنده مسؤول: محسن نوبخت

[1]-  استادیار گروه زبانشناسی، پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی، ایران. رایانامه: nobaxt@gmail.com

[2] . Metafunctions

[3] . Ideational

[4] . Interpersonal

[5] . Textual

[6] . grammatical metaphor

[7] . nominalization

[8] . modality

[9] . dis/inclination

[10] . un/happiness

[11] . dis/satisfaction

[12] . normality

[13] . capacity

[14] . tenacity

[15] . veracity