Existentialist Elements in Mustafa Mastoor's Innocence: A Study in Light of Jean-Paul Sartre's Ideas*

Sedigheh Alipoor[1] , Zahra Iranmanesh[2] , Saied Soltani Nezhad^*[3]

1.     Introduction

Modern human beings have experienced an intellectual and philosophical crisis in their mode of existence. In Heidegger’s words, they “fall from one crisis into another” (2007, 59). Numerous questions concerning the nature of modern humanity have emerged, occupying not only philosophers but also artists, poets, and writers. Philosophy, in its broadest sense, denotes the mind’s movement toward uncovering and questioning the mysteries of existence, while literature likewise engages with questions concerning human beings. Hence, there exists a close relationship between the discourses of philosophy and literature. As Matthews observes, “Existentialism is a kind of philosophy that naturally expresses itself in literary form” (2008, 85).

Among the thinkers associated with this school, Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Albert Camus, and Fyodor Dostoevsky have exercised considerable influence on literature. Through novels and plays, they brought their philosophical ideas into the literary sphere by embodying them in fictional characters. Since the 1940s and 1950s, existentialism has attracted followers in Iran. Iranian modern intellectuals and writers, in search of a new philosophical framework, found existentialism to be a fruitful avenue for intellectual inquiry. Sadegh Hedayat, Gholamhossein Saedi, Reza Ghassemi, Abbas Maroufi, and Mustafa Mastoor are among the prominent writers associated with this trend.

Innocence, one of Mastoor’s novels, demonstrates a marked affinity with existentialist thought. The novel narrates the life of a modern man named Maziar, whose defining characteristics are loneliness and alienation from society. Attempting to shape his own destiny through individual agency and freedom of choice, he eventually succumbs to the bewilderment and abandonment brought about by the meaninglessness of life.

The principal objective of this study is to provide a deeper understanding and analysis of Innocence through the lens of existentialist thought, particularly Sartre’s philosophy.

2.     Research Questions and Methodology

This study adopts a descriptive-analytical approach based on library research. In order to answer the research questions and identify points of convergence between existentialist philosophers and Mustafa Mastoor, a number of books and articles were examined alongside a close reading of Innocence. Ultimately, this process led to the extraction and analysis of the existentialist elements embedded in the novel. The research was based on the following questions:

• Which significant existentialist elements are discernible in the novel?
• How has Mastoor developed his narrative in accordance with this philosophical-literary framework, and what achievements has he attained through it?

3.     Findings and Conclusion

In Innocence Mastoor depicts humanity’s abandonment within the universe. It may be argued that the novel represents a distillation of the ideas of existentialist thinkers, with Sartre occupying the foremost position among them. From their perspective, absurdity serves both as a motive for struggle and as a stimulus for constructing one’s life.

The characters of Innocence are abandoned, isolated, and alienated individuals inhabiting the modern world. Having lost their sense of purpose, they are accompanied throughout the narrative by profound feelings of emptiness and helplessness. The novel offers no clear solutions for its characters. Mastoor’s fictional universe is fundamentally a world of uncertainty. Rather than eliciting sympathy through the very notion of “innocence,” the novel leaves readers astonished by the characters’ decisions and intellectual outlook.

One of the principal causes of this condition appears to be the excessive and distorted freedom enjoyed by the characters in a world detached from religion. They regard themselves as unconditionally autonomous beings who seek self-knowledge and then attempt to comprehend the external world. Yet, the more they advance in this quest, the more pain, suffering, and anxiety they experience. Confrontation with boundary situations such as death, suffering, fear, and guilt makes individuals increasingly aware of their own deficiencies and limitations.

Although, in a few pages of the novel, Mastoor introduces a mystical adviser representing the traditional world into the modern setting of the story, he fails to assign this figure a practical and influential role capable of guiding the bewildered existential characters toward an ultimate purpose and human perfection.

Mastoor’s boundless curiosity regarding the philosophy of existence, life, and especially the fate of his characters has resulted in a persistent inclination toward existentialist thought. Wandering across the expanse of being and reaching the impasse of countless unanswered questions concerning existence constitute the defining features of his fictional characters. After roaming through the realm of wonder and bewilderment, the utmost realization they attain is the conviction that life is not worth living.

The responses to the questions posed by the lonely, abandoned, and nihilistic characters culminate in the ambiguous and obscure ending of the novel and reappear, in cyclical fashion, in the author’s other works. The wandering souls of the characters, moving through the gray domain of existence and fiction, are transformed into anxiety, anguish, and restless agitation. They eventually choose fractured darkness over “a hundred thousand certainties of whiteness,” remaining suspended in a static condition until another impulse born of darkness plunges them once more into bewilderment, uncertainty, and an unfamiliar philosophy, thereby revealing ever deeper abysses.

In the end, Mastoor mysteriously appropriates the understanding of the philosophy of existence exclusively in his own favor and channels only a single stream from that source to his readers and audience.

علمی پژوهشی

مؤلفه­های اگزیستانسیالیسم در رمان «معسومیت» مصطفی مستور

با نگاهی به آرای ژان پل سارتر*

صدیقه علیپور[1] ، زهرا ایرانمنش[2] ، سعید سلطانی‌نژاد^*[3]

1      مقدمه

انسان مدرن، در نوع زیست خود دچار بحرانی فکری – فلسفی شده‌است و به قول هایدگر «از دامن یک بحران به دامن بحران دیگر فرو می‌غلطد.» (هایدگر، 1386: 59)؛ موضوعات گوناگونی در باب چیستی­ این انسان بروزیافته که نه تنها ذهن فلاسفه، بلکه ذهن هنرمندان، شاعران و نویسندگان را نیز به خود مشغول نموده‌است. فلسفه در مفهوم عام به معنای حرکت ذهن به سمت کشف و گشایش اسرار هستی و به پرسش گرفتن آن مجموعه است و ادبیات نیز به گونه‌ای با پرسش درباره‌ی انسان درگیر است، از همین‌رو رابطه‌ی تنگاتنگی میان گفتمان فلسفه و ادبیات وجود دارد. «گفتمان اگزیستانسیالیسم نوعی فلسفه است که به طور طبیعی در شکل ادبی بیان می­شود.» (ماتیوز،1387: 85)؛ از بین متفکران این مکتب ژان پل سارتر، سیمون دوبوار، آلبرکامو، داستایوسکی نقش تأثیرگذاری بر آثار ادبی داشته­اند. آن‌ها با نوشتن داستان و نمایشنامه، عقاید فلسفی خود در قالب شخصیّت­های داستانی، وارد حوزه‌ی ادبیات کرده­اند. این مکتب از دهه‌های بیست و سی تا اکنون، طرفدارانی را در ایران پیدا کرد. روشنفکران و نویسندگان مدرن ایرانی که به دنبال نظام فلسفی تازه­ای می­گشتند، اگزیستانسیالیسم را رهاوردی برای کندوکاوهای فکری خود یافتند. صادق هدایت، غلامحسین ساعدی، رضا قاسمی، عباس معروفی و مصطفی مستور از جمله نویسندگان مطرح در این حوزه­اند. رمان «معسومیت» یکی از رمان‌های مصطفی مستور است که به رویکرد فکری این مکتب گرایش خاصی دارد.این رمان داستان زندگی انسانی مدرن به نام « مازیار»را روایت می‌کند که تنهایی و بیگانگی با اجتماع از ویژگی­های اصلی او است. او می‌کوشد تا با استفاده از امکانات فردی و آزادی عمل، سرنوشت خود را به دست گیرد؛ اما در نهایت سرگشتگی و وانهادگی ناشی از بی‌معنا بودن زندگی، گریبان او را می‌گیرد.

1-1- هدف اصلی پژوهش

هدف اصلی این پژوهش، تحلیل و فهم عمیق‌تر رمان « معسومیت» با تکیه بر مؤلفه‌های فکری مکتب اگزیستانسیالیسم؛ به­ویژه آرای سارتر است؛ لذا برای دست‌یافتن به این امر، پرسش‌های زیر را بررسی خواهیم کرد:

• مؤلفه‌های قابل تأمل مکتب اگزیستانسیالیسم در این رمان کدام است؟
• مستور با توجه به این مکتب فکری ـ ادبی، روایت خود را چگونه پرورانده و چه دستاوردی را بدست داده‌است؟

1-2- پیشینه‌ی تحقیق    

در مورد آثار مستور مقالات و پایان­نامه­های متعدّدی به رشته‌ی تحریر درآمده­است؛ سادات شریفی (1392) کتابی با نام « سعی بر مدار اندوه» نوشته­است که در دو بخش کلی تدوین گشته است: بخش نخست این کتاب، مشتمل بر نقد و بررسی نُه اثر از مصطفی مستور به شکلی اختصاصی است و در بخش دوم درباره‌ی سبک نویسندگی و نگرش­های اگزیستانسیالیستی مستور سخن رانده­است. نکته‌ی قابل توجه این است که این کتاب قبل از چاپ رمان «معسومیت» نوشته­شده، پس هیچ مطلبی در مورد رمان « معسومیت» در آن نیامده­است. در باب اگزیستانسیالیست در آثار مستور نیز زهرا سواعدی (1396) پایان­نامه­ای نوشته­ و در این اثر، مؤلفه­های اگزیستانسیالیت را در کتاب­های « من گنجشک نیستم» و « رساله­ای درباره‌ی نادر فارابی» بررسی کرده و به رمان معسومیت به هیچ­وجه نپرداخته­است.

در مقوله‌ی بررسی اگزیستانسیالیست در دیگر آثار می­توان به مواردی اشاره‌کرد؛ فشارکی و هاشمی­زاده (1393) با «تحلیل داستان گدای ساعدی بر اساس اصول و ویژگی­های مکتب اگزیستانسیالیسم»، خجسته و فسایی(1394) در نوشتاری، پاره­ای از مؤلفه­های اگزیستانسیالیت مانند حذف واجب­الوجود از مناسبات اجتماعی و فردی، وانهادگی، دلهره و تنهایی را در یکی از موفق­ترین داستان­های چوبک به نام « انتری که لوتی­اش مرده بود»، مورد بررسی قرار داده­اند و هر یک به نوبه‌ی خود، مؤلفه­های این مکتب را در آثار یاد شده از نظر گذرانده­اند. در میان این نمونه­ها اثری که به‌طورمستقل و مجزا به اصول اگزیستانسیالیستی رمان مورد نظر بپردازد، دیده­نشد.

1-3- ضرورت و اهمیّت تحقیق  

با توجّه به اینکه پژوهش­های ادبی توسّط مشتاقان ادبیّات، محققان و دانشجویان مطالعه می­شوند، این پژوهش موجبات آشنایی بیشتر آن­ها را با مکتب فلسفی- ادبی اگزیستانسیالیسم فراهم می‌کند و رگه­های فلسفی این مکتب را در رمان «معسومیت» نمایان می­سازد. کمبود پژوهش­هایی در زمینه‌ی بازتاب اگزیستانسیالیسم در رمان­های فارسی، ضرورت ایجاب این پژوهش را اثبات می­کند و این پژوهش به دنبال استخراج، دسته­بندی و اثبات اشتراکات میان رمان معسومیت و فلسفه‌ی اگزیستانسیالیست است؛ از آنجایی­که انسان­های کشورهای جهان سوم بیشتر تحت تأثیر دردها و رنج­ها بوده­اند و جنگ، فقر و سختی عواملی­اند که باعث می­شود انسان جهان سوم خواستار رمان­های اگزیستانسیالیستی باشد، در این میان، نویسندگان و رمان­نویسان ایرانی نیز از نحله‌ی اگزیستانسیالیسم تأثیر پذیرفته­اند و انسان را محور دردها، رنج­ها و اضطراب­ها قرار داده­اند. مستور نیز یکی از نویسندگان ایرانی است که اندیشه­های اصالت وجودی و اگزیستانسیالیستی در آثارش به وفور یافت می­شود و این امر سبب به وجود آمدن انگیزه­ای شده­است تا اثری از او را مورد تحلیل و بررسی قرار دهیم.

1-4- روش انجام تحقیق

این پژوهش به روش تحلیلی- توصیفی و بر پایه‌ی مطالعات کتابخانه­ای انجام گرفته­است، برای رسیدن به پاسخ پرسش­های تحقیق به منظور یافتن وجوه اشتراک میان فیلسوفان اگزیستانسیالیست و مصطفی مستور، پس از مطالعه‌ی چندین مقاله و کتاب به مطالعه‌ی رمان معسومیت پرداخته­شد و نهایتاً به استخراج مؤلفه­های اگزیستانسیالیستی موجود در آن رمان منتهی شد.

2      چارچوب مفهومی یا مبانی نظری پژوهش (اگزیستانسیالیسم سارتری و ادبیات)

«مانیفست اصلی اگزیستانسیالیسم سارتری، «تقدّم وجود بر ماهیّت» است. این جمله و جمله­های «انسان ممکن غیرضرور است» و «انسان محکوم به آزادی است» بن­مایه­های اصلی تفکّر اگزیستانسیالیسم را تشکیل می­دهند.» (مصلح، 2:1387)؛ دو مطلب در نگرش این مکتب اهمیت دارد: نخست اهمیّت انسان و مسئولیت بزرگ او و دیگری توجه به جهان و سخن گفتن از آن به عنوان یک واقعیّت موجود که انسان را از آن گریزی نیست و هر چه هراس آورتر می­شود، درون انسان را هم تحت تأثیر قرار می­دهد.» (دستغیب، 1354: 73)؛ سارتر برای انسان، معنایی ذاتی قائل نیست و «انسان را جهانی می‌داند که خود باید معنای زندگی خویش را بیابد.» ( لاوین، 1384: 420)؛ از دیدگاه او، «انسان با انتخاب خود، هم خود را می‌آفریند و هم ارزش‌ها را و نیز تأکید می‌ورزد که ارزش ثابتی وجود ندارد.» (Lafollette, 2000: 393-394)؛ به طور کلی، اگزیستانسیالیسم سارتری مشتمل بر بیهودگی و احساس پوچی، تقدّم وجود بر ماهیت، آزادی و عمل، ترس آگاهی، فردیت و از خود بیگانگی است.

بُعد نزدیکی این مکتب فلسفی به ادبیات این است که فلاسفه‌ی آن، ظرف ادبیات را برای بیان افکار خود انتخاب کرده­اند. «نفوذ این نحله‌ی فکری بیشتر مدیون رابطه‌ی نزدیک این مکتب فلسفی با عالم ادب و هنر از یک‌سو و تأثیرپذیری از وضعیت متغیر انسان معاصر از سوی دیگر است.» (جمال پور، 1371: 68- 67)؛ با درهم­تنیدگی این فلسفه‌ی وجودی و ادبیات، آثار داستانی نگاهی متمرکز به دنیای درون برقرار کردند و «فلسفه‌ی اگزیستانس به ویژه آرای سارتر در واقع از راه داستان­ها و نمایش­نامه­ها مطرح شد.» (بوخنسکی، 1383: 123)؛ «رمان­ها و نمایش­های سارتر به شدّت فلسفی­اند، همان­گونه که نوشته­های فلسفی او آشکارا کار کسی است که در عین حال رمان­نویس و نمایشنامه‌نویس نیز هست.» (ماتیوز، 1387: 85)

2-1- خلاصه‌ی رمان

این رمان در بیست و سه قسمت نوشته­شده­ که محدوده‌ی زمانی آن از دی ­ماه تا پایان اسفند ماه سال 95 را در برمی‌گیرد. داستان جوانانی از طبقه‌ی متوسط که در دهه‌ی20 عمر خود و دهه‌ی90 ایران در شهر تهران زندگی می­کنند. مازیار راوی داستان است و از زندگی خود و دوستش، اردلان می­گوید. سیروس، پدر مازیار، به خاطر ارتکاب جرم‌های متعدد به زندان می­افتد و در نهایت مرگ و نیستی به سراغ او می­آید؛ مهناز، مادر مازیار، پس از این اتفاق با مادرش زندگی می­کند و از آن پس ناامیدی و تنهایی نیز بر زندگی مهناز مستولی می­شود. فقدان پدر و مادر در زندگی مازیار به صورت­های گوناگونی هم­چون تنهایی، پوچی، بی­معنایی زندگی، اضطراب، دلهره و... در شخصیّت او جلوه­گر می­شود. مازیار، جوان تنهایی است که برحسب اتفاق و با پیشنهاد اردلان به عنوان نمایشنامه‌نویس وارد رادیو می‌شود، مازیار دختری به نام نادیا را برای مجری‌گری در رادیو به اردلان معرفی می­کند. اردلان بعد از تست صدای نادیا، او را می‌پذیرد؛ چرا که نادیا با صدایش، راضیه– معشوقه‌ی قبلی اردلان- را به یاد او می­آورد؛ حس نوستالژی عجیبی از این قسمت رمان به بعد سراسر وجود اردلان را فرا می­گیرد. اردلان و نادیا عاشق یکدیگر می­شوند و به زیر یک سقف می‌روند. در ادامه‌ی داستان اردلان هر کاری را که برای نادیا انجام می­دهد به واسطه‌ی همسان‌سازی شخصیّتی نادیا با راضیه است؛ تا خاطرات راضیه برایش تداعی شود. بعد از مدتی نادیا متوجه می­شود که اردلان عاشق او نیست، نیت دروغین اردلان سبب می­شود که نادیا از او جدا شود، پس از جدایی نادیا از اردلان، حس رهاشدگی و وانهادگی، اردلان را راهی بیمارستان می­کند. از سوی دیگر مازیار در کافه با دختری به نام حمیرا آشنا می­شود. با وجود آنکه او قصد دارد به کمک حمیرا از بی­معنایی، پوچیِ و سرگشتگی رهایی یابد؛ اما اضطراب و بی‌معنایی فلسفی، هیچ­گاه او را به مقصد نمی­رساند.

3- بحث و بررسی

پژوهش مورد نظر پس از تعریف و ذکر تاریخچۀ اگزیستانسیالیست به شناسایی اجزا و  مؤلفه­های آن می­پردازد و بن­مایه­هایی هم­چون اعتقاد به آزادی انسان، تهی‌بودن از معنا و رسیدن به پوچی، دلهره، هستی و مرگ، فردیّت انسانی و نوستالژی را مد نظر قرار داده و پر واضح است که نمونه­ها، مصداق­ها و عناصر اگزیستانسیالیست در جای جای این رمان قابل مشاهده­است.

3-1- بررسی عناصر اگزیستانسیالیستی در رمان «معسومیت»

مستور در گفت­وگویی بیان می­کند که: «دغدغه­ها و دل­مشغولی­های من از نوع دغدغه­های اگزیستانسیالیسم است. چراکه این پرسش­ها مدام در ذهن آدمی تکرار می­شوند: چرا هستم؟ چرا رنج می­کشم؟» (مستور،1397، 7 آذر)؛ او در «معسومیت» دست روی تنهایی انسان مدرن گذاشته و آشفتگی­های نسل جوان را در قالبی متفاوت­ بیان کرده­است. دنیای معسومیت، دنیای انسان­های سرگشته و ناموفّقی است که ردپای هویّت و معنا را در زندگی­شان نمی­یابند.

اگزیستانس در رمان معسومیت در صحنه­های تلخ و غم­انگیزِ توأم با رنج و درد شخصیّت­ها اتفاق می­افتد. مستور از جمله نویسندگانی است که به مرگ و نیستی توجه خاصی داشته­است و مخاطبان خود را بین جریان ایمان و اعتقاد در برابر بی‌ایمانی و پوچ­گرایی مخیّر ساخته­ تا افسار تصمیم را به دست خود ِخوانندگان بسپارد. در رمان معسومیت، مستور با وجود آنکه بیشتر به شکست، ناامیدی، ترس و دلهره گرایش دارد ولی این عناصر به عنوان عناصر غالب داستان­ها و رمان­هایش شناخته نمی­شود و امیدی پنهان و نامرئی اما قوی در انتهای فضای رمان­هایش حاکم می­شود که خود و مخاطبانش را به تلاش برای ساختن زندگی ترغیب می‌نماید. در زیر می‌کوشیم تا با توجه به مؤلفه‌های اگزیستانسیال به بررسی رمان « معسومیت» بپردازیم.

3-2- اعتقاد به آزادی انسان

اگزیستانسیالیست­ها آزادی و اختیارآدمی را از سه دیدگاه عمده مورد بررسی قرار می­دهند: الف) «همه‌ی انسان­ها ناگزیر از گزینش هستند.» (غیاثی کرمانی، 1375: 11)؛ ب) «هیچ یک از گزینش­های ما دلیل و مبنای عقلی ندارند. ج) «رفتارهای آدمی تحت نظام علّی و معلولی نیستند.» (ملکیان، 1387: 77)؛ و در واقع از این منظر، «انسان­ها از موقعیتی که به آنها تحمیل شده فرار می­کنند و مایلند موجودیت­شان را خودشان تعریف کنند.» (مردیها، 1386: 78)؛ لذا انسان پس از حضور در عالم هستی؛ چنان‌که سارتر می گوید: « مانند لوحی نانوشته است که تنها با آزادی و قدرت انتخاب، سرنوشت خود را رقم می‌زند» (به نقل از اصحابی،1401: 246) و آزاد است تا با اعمالی که انجام می‌دهد به خویش معنا دهد. جهان نیز معنای ذاتی در خود ندارد، تنها انسان است که به همه چیز معنا می‌دهد. انسان دائماً با انتخاب‌های خود، در حال ساختن خود و جهان خود می باشد. (ر.ک: احمدی، 1384: 171)؛ پس پذیرفتن شرایط موجود نیز، برای انسان نوعی انتخاب قلمداد می­شود و او به عنوان فاعل آزاد قادر است با وجود فشارهای بیرونی، انتخاب کند و مسئولیت این انتخاب را بپذیرد و هیچ عذر و بهانه­ای به منظور سلب مسئولیت از خود نخواهد داشت.

شخصیّت «مازیار» راوی داستان بر این باور است که ای کاش این آزادی و اختیار را داشت تا نگذارد مادرش به دست چنین شیادی بیفتد­، از نظر مازیار، سیروس، همسر مادرش شایسته‌ی مهناز، نبوده‌است . شوهری که آزادی تام در زندگی خویش را به گونه‌های مختلف بازتعریف و بازگو می‌کرد و از دستکاری کنتورهای برق محله‌ی نازی آباد تهران گرفته تا سقط جنین غیرقانونی که با چندین ماما هم­دست بود. یکی از دغدغه­های اصلی راوی این است که انسان­ها باید با آزادی کامل، مسیر و خط طولی زندگی­شان را انتخاب کنند و هیچ­گاه تحت تأثیر شرایط، تصمیم‌گیری نکنند. اطلاق و درک کلی از زندگی را هیچ­گاه با نسبیّت جایگزین نسازند و در پی آن باشند که شرایط و نسبیّت را به تسخیر درآورند: «معنی­ش اینه که باید درِ این دنیای عوضی رو گل گرفت چون لابد میلیون­ها آدم دیگه‌ی شبیه نادیا هم هست که به جای کاری که برای اون ساخته شده­اند، دارند توی میلیون­ها زیر زمین دیگه میلیون­ها کار مزخرف دیگه انجام می­دن.» (مستور، 1398: 38)؛ اردلان دوست صمیمی مازیار نیز بر این عقیده است که هر آدمی در این دنیا باید مسیری را برگزیند که بتواند خودش را نجات دهد: «از روی نیمکت بلند شد و مثل کسی که دزد گرفته باشه با دو دست یقه‌م رو گرفت و خیلی آروم و شمرده گفت: «مازیار احمق! من نیومدم اینجا که تو رو از این خراب شده نجات بدم. اصلاً به قیافه من می‌آد به دنبال نجات‌دادن کسی غیر از خودم باشم؟ من اومدم بهت بگم هر خری تو این دنیا واسه‌ی کاری ساخته شده و کار خری مثل تو هر چی باشه، شستن ماشین نیست.» (همان: 22)؛ گزینش مسیر آزادانه‌ی هر انسانی برای ساختن زندگی‌اش، با تعهّد و مسئولیّت گره‌خورده‌است؛ چنانکه سارتر باور دارد: «انسان رابطه‌ی دیالکتیک با اشیاء و دیگران دارد. او فعال است و گزینش می­کند و لذا می­تواند تاریخ و جامعه‌ی خود را بسازد.» (نقیب‌زاده، 1387: 85)؛ راوی به گونه‌ای با نگاهی فلسفی، سعی در معناکردن این آزادی و دریافتن و جستجوکردن مسیر زندگی شخصیّت‌ها است. این نگاه و ایده حتی در زمان تماشای فیلم نیز ذهن راوی را درگیر می‌سازد؛ «یاد حرف ویز به تراویس تو فیلم راننده تاکسی افتادم: یکی تو بروکلین زندگی می­کنه. یکی تو ساتون زندگی می­کنه. تو وکیل می­شی، اون یکی دکتر می­شه. یکی می­میره، یکی دیگه حالش خوبه... و مردم واسه همین متولد می­شن... .» (مستور، 1398: 12)

البته این نکته گفتنی است که آزادی در رفتار شخصیّت­ها گاهی آن­چنان افراط‌گونه­ است که به بی­سر و سامانی منجر می­شود. رفتار اردلان در این روایت، مصداق این موضوع است. او که ابتدا با راضیه ازدواج کرده­بود، حالا پس از فوت راضیه و ازدواجی به ظاهر عاشقانه با نادیا، به خود اجازه می­دهد که هر گونه رفتاری با او داشته­باشد. او نادیا را به عروسکی خیمه شب بازی تبدیل می­کند و می‌کوشد تا شخصیّت نادیا را شبیه راضیه کند. کتاب‌ها و هدایایی که پیش از این برای راضیه خریده‌بود، برای نادیا می­خرد. حتی زمانی که برای دیدن فیلمی به سینما می­روند، مصرّ است روی صندلی­هایی بنشینند که در گذشته با راضیه آنجا می­نشستند و اگر صندلی­ها نیز از قبل پر شده­بود، تماشاگران را مجبور می­کرد که صندلی­هایشان را عوض کنند. لذا او خود را موجودی فرض می‌کند که به قول بارت، «وجودش میدانی از توانایی­ها و امکاناتی است که در اختیارش قرار دارد و می­کوشد تا با استفاده از خصیصه‌ی آزادی و اختیار عمل خود به شناسایی دیگر امکانات خود نیز بپردازد و از آنها بهره جوید.» (بارت، 1354: 144)؛ یا «به شکلی می‌کوشد تا با طرح اصل تقدّم وجود، از طریق آزادی و گزینش رفتارهای گوناگون، ماهیّت خویش را پی افکند.» (خجسته و فسایی، 1394: 189)؛ در نهایت اینکه مستور، زمان را هم‌چون حصاری تصوّر می‌کند که آزادی انسان را محدود کرده‌است: «داشت بهم می­گفت آدم­ها توی زمان زندانی شده­اند... گفت اگه این زندان نبود دلش می­خواست بره حوالی قرن نهم و با یکی از صوفیان گمنام و منزوی اون عصر به اسم اسماعیل بن یونس رکن آبادی که توی دهی نزدیک شیراز زندگی می­کرده دیدار کنه» (مستور، 1398: 112)

3-3- تهی‌بودن از معنا و رسیدن به پوچی

اندیشه­های اگزیستانسیالیستی به دنبال یأس و ناامیدیِ اندیشمندان غربی از مدرنیته و اثرات آن در دنیای جدید نضج گرفت. زندگی، اجتماعی از امکان­هاست «ولی از لحظه­ای که مسلم شود امکان­هایی که در برابر من قرار دارند، به تمامی در حیطه‌ی عمل من نیستند باید از آنها قطع امیدکنم؛ زیرا هیچ خدایی و هیچ قدرتی نمی­تواند جهان و امکان­های جهان را با اراده‌ی من منطبق کند.» (سارتر، 1386: 48)؛ از نظر سارتر، «وجود انسان پوچ و بدون هیچ دلیل منطقی است و این پوچی با مرگ که نیستی است، به نهایت خود می رسد.» (به نقل از اصحابی، 1401: 245)

مستور در روایت خود، زندگی را تهی و خالی از هرگونه هدف و معنایی می‌پندارد: «هفته‌ی پیش اتفاق عجیبی افتاد و من بیش‌تر مطمئن شدم که دنیا تا مغز استخوون هردمبیل و خرتوخره.» (مستور، 1398: 190)؛ یا «من سرنوشت رو قبول دارم گرچه درست نمی­دونم معنی­ش چیه. اگه معنیش اینه که زندگی هردمبیل و خرتوخر می­ره جلو- که مثل روز واسه من روشنه این طوریه-» (همان: 24)؛ این جمله را راوی چندین­بار در داستان به کار می­برد. ناامیدیِ زندگی با پدرش و یادآوری خاطرات شکست­خورده‌ی گذشته­، تمام رسالت اندیشگانی نویسنده را در برمی­گیرد. اردلان پس از مرگ راضیه در شب بارانی دیگر امید زندگی‌کردن ندارد و به مثابه‌ی موجودی زاید و اضافی بر روی کره‌ی زمین، بی­حس و بی‌رمق به زندگی پوشالی خود ادامه می­دهد و در پس پرده‌ی تکرار و یأس، به آرایش روزها و شب­های بی­معنا سرگرم می‌شود. «موهای صورتش رو اصلاح نمی­کرد. با کسی حرف نمی­زد. مدام مثل مارمولک زل می­زد به یه نقطه. کم غذا می­خورد. دیر می­اومد رادیو. زود می­رفت خونه.» (همان: 56)؛ اندوه در رمان­های مستور به واسطه‌ی دغدغه و نگرش متافیزیکیِ دینی است. «سومین رکن داستان­های او روایتِ اندوه است.» (سادات شریفی، 1392: 383)؛ که محصول جدایی از سرمنشأ و بیگانگی با هستی است؛ «رنج همواره ملازم ذات انسان است. به تعبیر نیچه انسان چنان سخت رنج می­کشد که خنده را اختراع کرده‌است.» (باتلر، 1381: 87)؛ نمود این‌گونه اندیشه را در پایان داستان به گونه­ای دیگر به خوبی می­توان مشاهده کرد؛ مازیار که با پای خود پیش سنگ­تراش قبرستان می­رود و از او درخواست می­کند که سنگ قبرش را پیش از مردنش بتراشد و به او تحویل دهد و زمانی‌که سنگتراش متوجه این داستان می‌شود، تلاش می‌کند تا راوی را از انجام این کار مأیوسانه باز دارد: «گفت: به هر حال به نظر من این کار درست نیست. یعنی تا یارو نمرده بهتره سنگ قبرش‌رو آماده نکنیم،آقا.» (مستور، 1398: 183)

البته با وجود این نمونه‌ها در متن داستان، مستور خود اذعان داشته‌است که «اساساً من هیچ وقت امیدوار نبوده­ام ... در مفهومی وسیع‌تر به نظر من هنر هیچ‌کاری نمی­تواند بکند و درمانده­تر از آن است که بتواند روی آدم­ها تأثیر بگذارد. ادبیات هم به عنوان بخشی از هنر، همین­گونه­است.» (مستور، 1397، 7 آذر)؛ اگزیستانسیالیست­ها با آنکه بیشتر به یأس و ناامیدی تمایل دارند ولی ناامیدی همیشه به عنوان واقعیّت مطلقِ تغییرناپذیر نشان داده نمی­شود و امیدی پنهان با جلوه­های کمرنگ، خود را در میان افکارشان نشان می­دهد. مستور در مقایسه‌ی رمان­های خود با صادق هدایت و ریموند کارور بیان می­کند: «در انتهای داستان­های من روزنه‌ی کوچکی از امید هست ولی صادق هدایت و کارور این روزنه­ها را بسته‌اند» (مستور، 1397، 7 آذر)

این امر در پایان رمان معسومیت به وضوح قابل مشاهده­است؛ آنجا که در پایان داستان، راوی نامه­ای را دریافت می‌کند و با دیدن محتویات نامه به یاد نامه­های سال­های گذشته‌ی لیلی می­افتد. «مجید یه نامه داد دستم و گفت از مشهد برام اومده. گفت پستچی نامه‌رو آورده پیکولوو. نشستم روی صندلی همیشگی و لبه‌ی پاکت‌رو بریدم و کاغذ توش‌رو کشیدم بیرون. همین که تای کاغذرو باز کردم یه مرغابی کاغذی بزرگ از لای اون افتاد روی میز. انگار می‌خواستم برای خودم یه جشن یه نفره بگیرم.» (مستور، 1398: 190)؛ «زیادی‌بودن، تهوع و پوچی انسان را به آگاهی از آزادی خویش رهبری می­کند. آدمی در دنیای پوچ و بیهوده­ای افکنده­شده­است که نه قرار و قانونی دارد و نه به هدفی منتهی می­شود.» (حسینی، 1385: 965)

به طور کلی، شخصیّت مازیار در این رمان در قالب فیلسوفی اگزیستانسیال نمود می­یابد. احساس تنهایی و بیگانگی با جماعتی که او را درک نمی­کنند، محصول تفکّر و رفتار اوست. او در عین صداقت و راستی مثال زدنی­اش، دچار آشفتگی­های روحی است. سردرگمی در کنار حس زیبایی­شناسی عمیق، او را دچار تعلیق ذهنی می­کند. اینکه انسان تا کجا باید بار تنهایی و درک‌نشدن از سوی دیگران را با خود حمل کند، سؤالی است که مازیار بارها در طول رمان از خود می­پرسد. پوچی مازیار یادآور پوچی­ای است که در رمان تهوع سارتر بروز و ظهور یافته­است. «‌رمان تهوع، تنهایی و سرگشتگی انسان و عدم درک فلسفه‌ی وجود و زندگیش را نشان می‌دهد.» (رضایی، کافه داستان، 1396)

در کنار راوی رمان­، شخصیّت­هایی مسأله­دار و تهی از معنا نیز هستند: اندیشه­های اگزیستانسیالیسم؛ آن هم از نوع الحادی آن در رفتار و گفتار شخصیّت­ها در جای جای رمان، خود را نمایان می­سازد.  یکی از زمینه‌های مستعد تهی‌بودن از معنا و پوچی، دین‌گریزی و دین‌ستیزی است. شخصیّت سیروس بارها و علناً در هر گوشه از رمان، از بی‌اعتقادی و دین‌ستیزی به پوچی می‌رسد؛ «بهشت کدوم جهنمی بود؟ بهشت دیگه چه خریه؟ گفتم که، من دیگه به هیچ چیز مطمئن نیستم؟» (مستور، 1398: 48)

عامل دیگر گرایش شخصیّت­های رمان مستور به پوچی و بی­معنایی، تنهایی است. «تلاش نویسنده برای به تصویر کشیدن هر فرد منجر به تصویر دنیایی شده که «ازدحام تنهایان است.» (سادات شریفی، 1392: 150)؛ نادیا در آپارتمانی در میرداماد تنها زندگی می­کند و اردلان و مازیار نیز هر کدام به تنهایی در گوشه­ای از تهران بزرگ و شلوغ، روزگار می­گذارانند. راوی حتّی پس از آنکه شخصیّت­ها برای خود دوستی به نام تنهایی برمی­گزینند، بنا به صبغه‌ی اگزیستانسیالیستی اندیشه­های نویسنده، او هیچ­گاه در رهاسازی شخصیّت­ها از تنهایی موفق نبوده­است. واقعیّت­ تنهایی و پوچیِ شخصیّت­های رمان معسومیت مصداقی از شخصیّت­های واقعی و امروزین زندگی در دنیای مدرن است. در تأیید این مدعا باید طبقه و سطح زندگی شخصیّت­های رمان را نیز در نظر گرفت و با یک نگاه و حساب اجمالی و سرانگشتی می­توان به این نتیجه رسید که شخصیّت­ها از بین اقشار مرفّه انتخاب نشده­اند؛ چرا که این تنهایی حالا در بین طبقه‌ی متوسط نیز سرایت کرده و عمومیّت بیشتری یافته­است. نادیا از طبقه‌ی متوسط شهری است که پدرش قلمکار و مادرش خانه‌دار است؛ مازیار نویسندگی را برای گوشه‌ی تنهایی و نیستی خود دوست داشت و هیچ­گاه این توانایی هنری- انسانی را برای عرضه­کردن و شناخته­شدن نمی­خواست: «تنها چیزی که باعث می­شد با علاقه کار کنم این بود که اگه نمی­نوشتم باید برمی­گشتم سراغ ماشین­‌شویی.» (مستور، 1398: 25)

یکی دیگر از عوامل پوچ‌گرایی، قطار مدرنیته‌ی شتابزده است: «اون روز روی اون نیمکت چوبی توی حیاط رادیو، من بی­خودی احساس کردم انگار من و اردی توی قطاری نشسته­ایم و داریم از پنجره‌ی کوپه به بیرون نگاه می­کنیم. احساس کردم قطار مدام داره شتاب می­گیره و با سرعت برق و باد داره ما رو می­بره به جایی که نمی­دونیم کجاس.» (مستور، 1398: 106)

«بروزجنگ‌های جهانی و کشتار خونین انسان با سلاح‌های اتمی که ساخته‌ی دست خود انسان‌ها بود، آرزوی انسان مدرن را مبنی‌بر این‌که پیشرفت‌های جدید او را به زندگی آرمانی و اخلاقی می‌رساند به خیالی واهی تبدیل‌کرد و انسان را در بن‌بستی قرار داد که منتهی به این پوچی و تهی‌بودن از معنا شد. در چنین شرایطی فلسفه‌ی اگزیستانسیال، نیست‌انگاری را بهانه­ای برای بی‌ارزش ساختن هر ارزشی ساخت تا انسان را در دل پوچی و بی­معنایی بیندازد... .» (به نقل از رسالت، 1395:31- 35)؛ اگرچه نویسنده به صراحت به جنگ‌های جهانی و سلاح‌های اتمی اشاره ‌نکرده، اما کشتار به دست انسان مدرن به نیت زندگی آرمانی را در قضیه‌ی سقط جنین به دست سیروس می‌توان دید و حتی در این رمان، تنفر و بیزاری از دنیای جنگ‌طلب امروزی را می‌توان در بازگشت تعمدی راوی به زندگی عارفانه‌ی صوفی شیرازی، داستان پیامبر اکرم (ص) و عایشه و... اشاره کرد. جامعه‌ی مدرنی که انسان­ها را دچار روان­پریشی ساخته­است: «گفت دختره بدجوری به هم ریخته­س. گفت ولی اون با دختره حرف زده و بهش گفته یه رفیق روانشناس سراغ داره که می‌تونه بهش کمک کنه. منظورش از اون «رفیق روان‌شناس» من بودم. گفتم: «من روان‌شناسم، مجید؟!» کاردم می‌زدند خونم درنمی­اومد. گفتم: «مجید احمق، من روانشناسم؟ من خودم یه مریض روانی­ام که صدتا روان‌شناس نمی­تونند معالجه­ام کنند.» (همان: 78)؛ و شاید حتی نویسنده با لیست­کردن انواع بیماری­ها، سعی در نشان‌دادن تسلّط منحط مدرنیته بر انسان و بُعد زندگی او داشته­باشد: «وقتی نادیا داشت فرم مشخصات مربوط به پدرم را پر می­کرد، محض سرگرمی، نوشته­های ستون آخر بقیه‌ی اموات رو تندتند از بالا به پایین خوندم: سکته مغزی، سرطان خون، تصادف، سکته‌ی قلبی، هپاتیت، سکته‌ی قلبی...» (همان:15-  16)

3-4- دلهره؛ هستی و مرگ

به اعتقاد سارتر، اطلاع از این واقعیّت که همه چیز برعهده‌ی خود ماست و کسی وجود ندارد که مسئولیت را به گردن او بیندازیم ما را دچار دلهره و اضطراب می­کند. (ر.ک: داد، 1378: 19)؛ زیستن در این دنیا از عوامل اصلی پدید آمدن دلهره است؛ «اگزیستانسیالیسم به صراحت اعلام می­دارد که بشر یعنی دلهره.» (سارتر،1384: 34)؛ آنجایی­که انسان احساس می­کند در پهنه‌ی هستی هیچ پشتیبانی ندارد، این عامل در نهایت و هر لحظه دلهره و ترس او را افزون می­سازد. این ویژگی- دلهره و ترس از زیستن- در تمامی شخصیّت­های رمان معسومیت دیده می­شود. دلهره در نظر فلسفه‌ی اگزیستانسیالیستی، تصوّری است که انسان در برابر بی­پناهی خود در دنیا پیدا می­کند، انسانی که به جهان پرتاب شده تا خود را اداره کند، سرنوشتش را با تکیه بر خود بسازد، چنین انسانی نهایتاً دچار دلهره می­شود؛ هایدگرمی­گوید: «انسانی که در معرض دلهره نیست، در واقع دلهره‌ی خود را از خودش مخفی می­سازد.» (نوالی، 1379: 322)؛ نویسنده در این رمان قصد دارد با توصیف رنج­ها و دلهره­های شخصیّت­ها به مثابه‌ی فیلسوف اگزیستانسیالیست الحادی به دنیای انسان گرفتارِ در این جهان بپردازد. دلهره در این رمان پیوندی ناگسستنی با معصومیت برقرار کرده­است؛ معصومیتی که جان­پناه بسیاری از ترس­ها و اضطراب­هاست: «مثل فرارکردن از دست یه مشت حیوون وحشی و پناه‌بردن به یه غار امن می­مونه. وقتی باهاش حرف می­زنم احساس می­کنم از وسط جنگی، طوفانی، چیزی رفته­م تو یه پناهگاه.» (مستور، 1398: 41)

دلهره در موقعیت‌های مختلف و شکل‌های متنوعی هم‌چون زندگی، روزمرگی، اندیشیدن به هستی و مرگ بروز می‌یابد. برای نمونه وقتی مجید به خاطر احتمال ندیدن دوباره‌ی حمیرا حس می‌کند زیر پایش خالی شده و حس سقوط به او دست می‌دهد: «اینجا بود که انگار کسی کره‌ی زمین را از زیر پایم کشید و انداخت دور و من مثل چتر بازی که چترش باز نشه شروع کردم به سقوط آزاد تو هوا.» (همان: 131)؛ یا در آشوب و اضطرابی که اردلان را راهی بیمارستان می­کند و حدود سه ماه او را بی­آنکه کلامی بگوید، به تخت بیمارستان میخ­کوب می­سازد.

نزدیک شدن به زمان مرگ، اضطراب دیگری است که تعلیق میان زندگی و مرگ را به دلهره تبدیل می‌کند: «زمین به مانند هواپیمایی است که یکسال مسافران خود را سوار کرده، چرخانده و حال با فرارسیدن سال جدید، قرار است که مسافران این هواپیما یک­سال دیگر نزدیک شدنشان به مرگ را جشن بگیرند و دوباره سوار بر زمین (هواپیما) شوند.» (ر.ک. مستور، 1398: 40-43)

اضطراب و دلهره در مکتب اگزیستانسیالیست با نگرش دلهره­آمیز به هستی آغاز می­شود، دلهره­ای که از آغاز تولّد انسان به مثابه‌ی بار امانت بر دوش او نهاده شده­است. راوی رمان مستور، تمام زندگی‌اش را با اضطراب اینکه چرا فرزند پدری شیاد بوده و در کنار او زیسته‌، سپری کرده‌است. در جایی دیگر، با وجود اینکه اردلان، نادیا را در کنار خود احساس می‌کند، اما باز، نبودن راضیه و فکرکردن به این موضوع، اردلان را مضطرب می‌کند. بودن و نبودن دغدغه‌ای بی‌پایان است که گریبان انسان‌ها را می‌گیرد؛ چنانکه سارتر در رمان تهوع اذعان می‌کند: «پی‌بردن به چرایی وجود انسان از مسیر دغدغه­های بی­پایان، انعکاس ناکامی و ناتوانی او، محصور بودن در حصار زمان و چشم دوختن به آینده­ای مبهم، نشان از سردرگمی شخصیّت­های اصلی رمان است که در بطن و متن آن تفکرات اگزیستانسیالیستی با بن­مایه­های نهیلیستی و پوچ­گرایی ادغام شده­است و انسان را در موقعیت‌های مرزی قرار می‌دهد که همانا عبارت از «مرگ، رنج، ترس و گناه» است. انسان در موقعیت‌های مرزی، شکنندگی شرایط بیرونی حیات را تجربه می‌کند و به دریافتی عمیق از حیات نائل می‌آید.» (سارتر، 1386: 87)

دلهره‌ی مهم این روایت، مرگ است. «از نظر فلسفه‌ی وجودی، هیچ‌بودن به صورت مرگ که نیستی انسان است، مانند شمشیر داموکلس در هر لحظه‌ی زندگی بالای سر بشر قرار دارد و او هر گاه به خود اجازه دهد که از آن آگاه باشد، سرشار از دلهره خواهد بود.» (فاطمی­منش، 1401: 159)؛ یکی از اصلی­ترین پایه­های اساسی این مکتب فلسفی، مرگ است. کامو در رمان بیگانه این بی­تفاوتی انسان در برابر مرگ را به خوبی به تصویر می­کشد. جمله‌ی معروفی از سارتر با این مضمون به یادگار مانده­است: «انسان چیزی نیست که هست بلکه آن چیزی است که نیست.» (سارتر، 1386: 43)

مرگ در آثار مستور، خصوصاً در رمان «معسومیت» به پوچی ختم می­شود. بزرگترین مصداق این داستان را می‌توان در رفتار راوی در قبرستان مشاهده‌کرد. او با دیدن سنگ‌قبر‌تراشان، دالان‌های تو در توی محل کار آن‌ها و ردیف‌های قبرستان، از سنگ‌قبرتراش می‌خواهد که علاوه بر آماده‌کردن سنگ قبر پدرش سیروس، سنگ قبر خودش را نیز آماده‌کند؛ گویی اضطراب مرگ او را به سوی مرگ می‌کشاند. یا در جایی که خودکشی دختری را روایت می‌کند: «خودم یکی از نمایش‌نامه­هاتون رو از رادیو شنیدم. همون که درباره‌ی دختری بود که خودکشی کرده بود ولی هیچ‌کس نمی­دونست علت خودکشی‌ا­ش چیه. دختره حتی یه یاداشت هم ننوشته بود که توضیح بده چرا خودش رو حلق آویز کرده.» (مستور، 1398: 98)

مازیار گمان می‌کند آدم‌ها در زیر زمین برای خودشان حیات دارند، زندگی می‌کنند، غذا می‌پزند و عاشق می‌شوند و مرگ به عنوان آخرین ایستگاه، زندگی پرتکاپوی انسان را به خاموشی سوق می‌دهد و این ایستگاه آخر موضوع دیگر فلسفه‌ی اگزیستانسیال است. می­توانیم سنگ قبر مازیار را در پایان داستان به عنوان انسانی محصور در اندیشه‌ی مرگ در نظر بگیریم، مشاهده‌ی سنگ قبر، آن‌گونه که در رمان به تصویر کشیده شده­است، از فضای بالای آن، این اندیشه‌ی محتوم را به تصویر می­کشد، تصویری که یادآور شخصیّت گرگور در داستان مسخ کافکاست. «تا جایی که می‌تونستم روی پدال گاز فشار دادم تا ازشون فاصله بگیرم. همین‌طور که داشتم گاز می‌دادم، چشمم افتاد به یه دسته پرنده‌ی سیاه که داشتند تو هوا ویراژ می‌دادند. برای یه لحظه خودم‌رو گذاشتم جای یکی از اون پرنده‌ها. یکی از اون‌ها که داشت از اون بالا به پایین نگاه می‌کرد؛ یه آلفا رومئو جولیتای آبی مدل 2014 که با یه سنگ قبر تو صندوق و یه رادیو عهد بوق انگلیسی رو صندلی عقب، داشت.» (همان: 186- 187)

3-5- فردیّت انسانی

توجه فیلسوفان اگزیستانسیالیست به فرد انسانی به نوعی با بیگانگی و از خود بیگانگی پیوند می­خورد و در واقع نفی کننده‌ی مکتب­های فلسفی قبل از خود است. سارتر معتقد است که انسان‌ها در چنبره‌ی ساختارها و ضرورت‌ها، قدرت آزادی‌شان سلب‌شده و از خود بیگانه شده‌اند و سعی دارد راهی برای استعلای افراد از این وضعیت بیابد. (به نقل از  اصحابی، 1401: 243)

سارتر بر این باور است که «آزادی به انسان این امکان را می‌دهد که استعلاء داشته‌باشد و از خود فراتر رفته، اعمالی را انجام دهد که نه تنها بر آینده‌ی او تأثیر می‌گذارد، بلکه بر زندگی دیگران هم تأثیر بگذارد. در واقع، انسان با هر عملی که انجام می‌دهد، یک قانون کلی برای بشریت صادر می‌کند.» (Sartre, 1996: 50)؛ البته، زندگی عادی محک قدرتمندی برای شناسایی کامل افراد نیست. قراردادن افراد در شرایط ناآرام و بی­ثبات می­تواند تفاوت­ها را نمایان سازد که به آن اوضاع و احوال مرزی گفته می­شود. در عقیده‌ی اگزیستانسیالیست­ها، زندگی شخصیّت­ها سه ویژگی دارد:

«1. در زندگی روزمره که ما دستخوش حالت هم­رنگی با جماعت هستیم؛ یعنی در تمام اعمال و رفتارها از قبیل ازدواج، خوردن، خوابیدن و... ما مثل دیگران هستیم.

2. در زندگی روزمره ما از هم­رنگی با جماعت احساس خوشنودی می­کنیم و از این که مثل دیگران هستیم، امنیّت خاطر داریم؛ چون فکر می­کنیم هر سرنوشتی که دیگران دارند، ما نیز در آن شریکیم.
3. چون همه‌ی ما مثل هم هستیم هیچ­گاه خودمان را نمی­شناسیم و دچار خود فریبی می­شویم.» (غیاثی کرمانی، 1375: 21)؛ به‌طورکلی اگزیستانسیالیست­ها در پی آن هستند که انسان و فرد انسانی را از قالب هم­رنگی با جماعت خارج سازند و به شناخت بهتری از معرفی شخصیّت­های داستانی دست‌یابند. آنها همیشه از توده­ای­شدن و فرورفتن انسان در غبار عادت، هراسان هستند و در پی رهایی فرد انسانی از زندگی کلیشه­ای‌اند. از جمله‌ی این مصداق­ها، تصمیمات حمیرا در زمان جداشدن از عطا است و برای آنکه به رضا بفهماند که به او نیز علاقه ندارد؛ در ابتدای هر دو تصمیم، کوتاه‌کردن گیسوانش دال بر این مدعا است: «کیفش ‌رو باز کرد و از توش یه رشته موی خرمایی به‌هم‌بافته‌شده­ای که به اندازه‌ی یه کف دست بلند بود، بیرون آورد و گذاشت رو میز. گفت: «هر بار تو زندگی تسمیم مهمی می­گیرم موهام رو کوتاه می‌کنم.» (مستور، 1398: 172)؛ آنها معتقدند که انسان در غبار عادت و تکرار فرو رفته­است، عوامل خمودگی و بی‌تحرّکی باعث می­شود تا از شناخت گوهر واقعی خویش به دور بماند و نتواند خود را بشناسد. فرد انسانی برای شناخت خود باید در مسیر بعضی از حوادث قرار گیرد تا خود را بشناسد. از جمله‌ی این تلنگرها و دلایلِ شناخت، «عشق» و «زن» است: «عشق، طوری آدم­ها رو تغییر می­ده که طرف خودش رو هم دیگه نمی­شناسه.» (همان: 107)

عشق قدیمی مازیار به لیلی، دختر مشهدی که هم­بازی دوران کودکی اوست؛ عشق آتشین اردلان به راضیه که بعد از سال­ها نیز فراموش نمی­شود و در لباس نادیا نمود جدیدی پیدا می­کند؛ عشق و علاقه‌ی مهناز به سیروس که حتی حاضر می­شود بهترین خواستگاران خود را به خاطر او پس بزند یا به قول راوی: «پیداشدن نادیا تو روزهای بعد از مرگ پدرم که اون هم شبیه معجزه بود.» (همان: 24)

راوی برای پرکردن خلاء شخصیّت فردی خود، اگرچه به ظاهر به روش­های روابط نامشروع دست می‌زد؛ اما گفتگو و درکنارهم‌بودن را به هر شائبه، غرض و اندیشه‌ی دیگری ترجیح می‌داد:

«خب، اون روزها وقتی اوقاتم تلخ می‌شد یا دلم می‌خواست با یکی حرف بزنم، یکی از اون‌هارو با خودم می‌بردم خونه. همیشه غیر از خوشگلی، شرط من این بود که طرف اهل حرف زدن هم باشه. این قضیه اونقدر برای من مهم بود که اگر مجبور می‌شدم بین خوشگلی و پرحرف‌بودن یکی رو انتخاب کنم، حتماً دومی رو انتخاب می‌کردم.» (همان: 64)؛

پرکردن تنهایی راوی برای سال‌های متمادی به شکل‌های مختلفی برجسته شده است. «اون روز سه سالی می‌شد که عصرها بعد از کار می‌رفتم پیکولو و یه مشت اراجیف درباره‌ی آدم‌های کج‌وکوله‌ی دور و بر خودم می‌نوشتم، اما هر خری می‌دونست این کار کوچک‌ترین ربطی به نمایشنامه‌نویسی نداره.» (همان: 21)؛ یا «توی اون هفته که اردلان سگ شده بود، دلم می‌خواست با یه نفر حرف بزنم. منظورم با یه دختره. یادآوری ماجرای راضیه بدجوری اوقاتم رو تلخ کرده بود.» (همان: 65)؛ یا «وقتی هم کسی رو نداشتم درباره‌ش بنویسم، می‌رفتم سر وقت قدیمی‌ها؛ معلم اول ابتدایی‌م، پیرمرد همسایه‌ی بچگی، مادربزرگ مرحومم و ازاین‌جور عتیقه‌جات.» (همان: 18)؛ و یا «شب‌ها تا صبح گریه می‌کردم و صبح‌ها مثل  مارمولک زل می‌زدم به نقطه و فکر می‌کردم طلاق مال بقیه‌س نه مال ما.» (همان: 19)

3-6- نوستالژی

واژه‌ی نوستالژی، بیش از هر چیز، معنی دردِ سوزان دوری از وطن و اشتیاق برای چیزهای ازدست‌رفته را تداعی می‌کند، امّا در آثار سارتر غالباً به معنی در حسرت یا اشتیاق هیچ‌بودن به کار می­رود. (به نقل از: موسوی و همایون، 1388: 150)؛ دلتنگی­ها و نوستالژی شخصیّت­های داستانی مستور یادآور نوستالژی­های آثار سارتر است؛ یعنی در حسرت یا اشتیاق هیچ‌بودن، دلتنگ هیچ­بودن که این همان دلتنگی سارتری است. در روایت مستور، اردلان با راضیه روزگار خوشی داشته و بعد از مرگ راضیه و یادآوری خاطرات، دلتنگش می­شود. مازیار بعد از دیدن حمیرا در کافه پیکولو حس عجیبی نسبت به هرآنچه که زمانی با او بوده و حال با او نیست، دارد: «من از بچگی این طور بوده­ام. منظورم اینه از بچگی بعضی چیزها بدجور کلافه­ام می­کردند؛ اون‌قدر که عین مادر مرده­ها بقز می­کردم و می­رفتم جایی که کسی نبیندم و بعد می­زدم زیر گریه.» (مستور، 1398: 40)

راضیه، معشوقه‌ی ازدست‌رفته‌ی اردلان، همیشه در بین گیسوانش بهار نارنج می‌آویزد و اردلان پس از نبودن راضیه با دیدن بهار نارنج به یاد او می­افتد: «این‌رو که گفتم اردی زد زیر گریه ... گفت بهار نارنج اون رو یاد خاطراتی انداخته؛ خاطرات مهرماه تا دی ماه 1392» (همان: 59)؛ و «گفت هر وقت راضیه ترک موتورش می­نشست، حتی یه لحظه هم بوی بهار نارنج از هوا محو نمی­شد. گفت احساس می­کرده تو جنگلی از نارنج داره می­رونه نه وسط اتوبان.» (همان: 61)؛ و یا «باز زد زیر گریه، اما این‌بار به خودش مسلّط شد. گفت: راضیه عاشق بهار نارنج بود. تو کیفش همیشه پر بود از شکوفه‌های خشک‌شده‌ی درخت بهار نارنج. لای کتاب‌هاش. تو جیب مانتوش. لای موهاش.» (همان: 60)

نوستالژی و یادآوری خاطرات، تبعات نسبتاً سنگینی بر روح و روان شخصیّت­های رمان­ اگزیستانس به جا می­گذارد؛ چنانکه آنگاه که راضیه به یاد خاطرات گذشته می­افتد، بدون مکث، معطّلی و مقاومت به چاهی از تاریکی­ها و فراموشی‌ها گرفتار می­شود: «و بعد گفت: اون شب یه نفر رو تو کافه دیدم که شبیه دوست پسر سابقم بود. دیدن اون پسر باعث شد یاد خاطراتی بیفتم و همین من رو هل داد تو یکی ازون چاه­ها.» (همان: 99)

علت اصلی نوشتن رمان، خواهش و درخواست اردلان است تا نوستالژی خاطرات او به تصویر کشیده شود و رگه‌های تلخ و شیرین آن در ذهن اردی تداعی گردد. گویی که نویسنده از یادآوری خاطرات گذشته دل خوشی ندارد و آن را شبیه شیرجه‌زدن در استخری پر از کثافت می‌داند. (ر. ک. همان: 11)

گاهی یادآوری عصرهای جمعه نیز او را تا استخوان معنا و مفهوم، محزون می­سازد: «عصرهای جمعه عادت داشتم تو پیکولو بشینم و سیگار بکشم و چای بخورم، سیگار بکشم و چای بخورم و اون‌قدر این کار رو بکنم تا عصر نکبت­بار جمعه مثل کامیونی که یه میلیون تن غم و غصه بار کرده بیاد از روم رد بشه و خیالش راحت بشه کار همیشگی­ش رو درست انجام داده.» (همان: 140)

بزرگ‌ترین و پررنگ­ترین مصداق نوستالژی در رمان معسومیت، آنجاست که اردلان راضیه را در آیینه، صدا و چهره‌ی نادیا می­بیند: «گفت حاضره قسم بخوره که اردلان اون رو به خاطر راضیه دوست داره نه به خاطر خودش.» (همان: 120)

خاطرات نوستالژیک راوی (مازیار) از پدرش، زمانی­که با تماشای فیلم، همیشه عاشق بازیگری به نام تام هنکس بود: «شاید به خاطر حرف­های تام بود. یا شاید به خاطر صدایی بود که از اول فیلم مدام تو گوشم می­پیچید و می­گفت: «تام. فقط به تام نگاه کن، پسر!» ( همان: 51).

3      نتیجه‌گیری

معسومیت رمانی است که مستور در آن وانهادگی بشر را در عالم هستی به تصویر کشیده­است. بایداذعان کرد که رمان معسومیت عصاره‌ی عقاید و افکار وجودگرایانی است که سارتر در رأس هرم آن‌ها قرار دارد. از دیدگاه آنها پوچی انگیزه­ای برای حس مبارزه در انسان و نوعی محرّک برای ساختن زندگی وی است. شخصیّت­های موجود در رمان معسومیت شخصیّت­هایی رها شده، وانهاده و منزوی در دنیای مدرن هستند، افرادی که انگیزه‌ی خود را از دست داده و احساس پوچی و بیچارگی عمیق در سراسر داستان با آنها همراه است. شخصیّت­های رمان معسومیت هیچ راه­حل واضحی را به دست نمی­دهند. جهان داستانی مستور، جهان عدم‌قطعیت است. اتّفاقی که بیشتر از آنکه همانند استفاده از صفت و واژه‌ی «معصومیت»، حس ترّحم مخاطب داستان را برانگیزد، او را وادار به تحیّر در برابر تصمیم و منظومه‌ی فکری­اش می‌کند. شاید از دلایل اصلی این نگرش آزادی منحط و مفرّط شخصیّت­های داستانی در دنیای جدا افتاده از دین باشد، خود را مختار بی­قید و شرطی می­داند که به کاوش و جستجو در دنیای انفس خویش و سپس در عالم آفاق و بیرون –بپردازد، امّا هر چه بیشتر از این آشنایی می­گذرد، ناراحتی، درد و رنج عمیق و افزون­تری را متحمّل می­شود. تقابل انسان با موقعیت­های مرزی نظیر: مرگ، رنج، ترس و گناه، فردیّت او را با نقص و ضعف خویش بیشتر آشنا می­سازد. اگرچه در صفحات اندکی از رمان، نویسنده پای عارفی نصیحت­گو از عصر سنّت را به جامعه‌ی مدرن داستان باز کرده؛ امّا نتوانسته­است نقشی کاربردی و تأثیرگذار به او بدهد تا شخصیّت­های سردرگم اگزیستانس را به هدفی غایی و کمالی انسانی رهنمون سازد.

کنجکاوی بی­حد و حصر مستور در باب فلسفه‌ی هستی، زندگی و خصوصاً فرجام شخصیّت­های داستانی، باعث شده تا گرایشی بی­امان به سمت و سوی آرای اگزیستانسیالیست­ها داشته‌باشد. سرگردانی در پهنه‌ی هستی و رسیدن به بن­بست هزاران پرسش بی­پاسخ در باب هستی از ویژگی­های اصلی شخصیّت­های رمان­ اوست. منتهای درک و دریافت آنها پس از پرسه­زدن در وادی حیرت و سرگردانی، این حقیقت است که زندگی ارزش زیستن ندارد. پاسخ به پرسش­های شخصیّت­های تنها، وانهاده و پوچ­گرای داستان به پایان گنگ و مبهم داستان ختم می­شود و به شکل و گونه­ای دیگر از رمان دیگر نویسنده، تسلسل­وار سر بر می­آورد. روح سرگردان شخصیّت­ها در عرصه‌ی خاکستری هستی و رمان به دلهره، اضطراب و جوششی ناآرام مبدّل می­شود تا جایی که شکستگی تاریکی را بر صد هزار درست سپیدی برمی­گزینند و در وضعیتی معلّق و ایستا می­مانند تا باز انگیزه­ای از جنس تاریکی، گم­گشتگی آن‌ها را در حیرت دانایی و فلسفه‌ی ناآشنا فرو برد و بیش از پیش سیاه­چاله­های تاریک را به تصویر کشد. مستور در نهایت به طرز مرموزی، درک و دریافت انسان را از فلسفه‌ی وجود منحصراً به نفع خود مصادره می‌کند و تنها ممر و آبشخوری از آن را برای خوانندگان و مخاطبان جاری می‌سازد.

منابع

• احمدی، بابک، (1384)، «سارتر که می­نوشت»، نشر مرکز: تهران.
• بارت، ویلیام، (1354)، «اگزیستانسیالیسم چیست؟»، ترجمه‌ی منصور مشکین پوش، آگاه: تهران.
• باتلر، جودیت، (1381)، «ژان پل سارتر»، ترجمه‌ی خشایار دیهیمی، ماهی: تهران.
• بوخنسکی، ا. م، (1383)، «فلسفه‌ی معاصر اروپایی»، ترجمه‌ی شرف‌الدین خراسانی، چاپ سوم، شرکت انتشارات علمی: تهران.
• جمال­پور، بهرام، (1371)، «انسان و هستی»، چاپ اول، نشر هما: تهران.
• حسینی، سیدرضا، (1385)، «مکتب­های ادبی»، چاپ سیزدهم، نگاه: تهران.
• داد، سیما، (1378)، «فرهنگ اصطلاحات ادبی»،چاپ سوم، مروارید: تهران.
• دستغیب، عبدالعلی، (1354)، «فلسفه­های اگزیستانسیالیسم»، بامداد: تهران.
• سادات شریفی، فرشید، (1392)، «سعی بر مدار اندوه»، تهران: به­نگار.
• سارتر، ژان­پل، (1384)، «ادبیّات چیست؟»، ابوالحسن نجفی و مصطفی رحیمی، زمان: تهران.
• ...................،‌ (1386)، «اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر»، ترجمه‌ی مصطفی رحیمی، چاپ دوازدهم، نیلوفر: تهران.
• غیاثی کرمانی، سیدمحمدرضا، (1375)، «اگزیستانسیالیسم فلسفه‌ی عصیان و شورش»، چاپ اول، ناشر مؤلف: تهران.
• لاوین، ت. ز، (1384)، «از سقراط تا سارتر»، ترجمه‌ی پرویز بابایی، انتشارات نگاه: تهران.
• _ ماتیوز، اریک، (1387)، «فلسفه‌ی فرانسه در قرن بیستم»، محسن حکیمی، ققنوس: تهران.
• ......................، (1398)، «معسومیت»، چاپ سوم، نشر مرکز: تهران.
• مصلح، علی اصغر، (1387)، «فلسفه­های اگزیستانس»، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌ی اسلامی: تهران.
• ملکیان، مصطفی، (1387)، «تاریخ فلسفه‌ی غرب (مجموعه درس‌ها)»، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه: قم.
• نقیب­زاده، عبدالحسین، (1387)، «نگاهی به نگرش‌های فلسفی قرن بیستم»، انتشارات طهوری: تهران.
• نوالی، محمود، (1379)، «فلسفه­های اگزیستانس واگزیستانسیالیسم تطبیقی»، چاپ دوم، دانشگاه تبریز: تبریز.
• هایدگر، مارتین، (1386)، «هستی و زمان». ترجمه‌ی سیاوش جمادی، ققنوس: تهران.
• اصحابی، سیده اکرم، (1401)، «افکار اگزیستانسیالیستی ژان پل سارتر با تأکید بر کتاب «نقد خرد دیالکتیکی»، مابعدالطبیعی، 3(5)، صص244- 268 .
• خجسته، فرامرز و فسائی، جعفر، (1394)، «چوبک و اندیشه‌ی وجودی، تحلیل داستان انتری که لوتی­اش مرده بود در پرتو فلسفه‌ی اگزیستانسیالیسم»، ادب پژوهی،9 (34)، صص 179-205.
• رسالت، بهنام، (1395)، « تأثیر اندیشه­های فلسفی نیچه بر جریان فلسفه‌ی اگزیستانسیالیسم»، پایان­نامه کارشناسی­ارشد، دانشگاه تبریز، دانشکده‌ی ادبیات فارسی و زبان­های خارجی.
• فاطمی­منش، محمد، (1401)، « بررسی و تحلیل قصیده‌یالطلاسم ایلیا ابوماضی بر اساس مکتب اگزیستانسیالیسم»، پژوهش­نامه‌ی مکتب­های ادبی، 6(20)، صص175-151.
• مردیها، مرتضی، (1386)، «فمینیسم و فلسفه‌ی اگزیستانسیالیسم»، نشریه‌ی مطالعات زنان، 5، (2)، صص87- 73.
• رضایی، احسان، (18/ 9/ 1396)«تهوّع- ژان پل سارتر».
• http://cafe-dastan.ir_
• مستور، مصطفی، (7/9/1397)،«نقد و بررسی داستان­های مستور»، نشست علمی، یزد، دانشگاه یزد.

References

Ahmadi, B. (1384). Sartre as he wrote. Markaz.

As'habi, S. A. (1401). Jean-Paul Sartre’s existentialist ideas with emphasis on Critique of Dialectical Reason. Metaphysical Studies, 3(5), 244–268.

Barrett, W. (1354). What is existentialism? (M. Meshkin-Push, Trans.). Agah.

Bocheński, J. M. (1383). Contemporary European philosophy (S. Khorasani, Trans., 3rd ed.). Scientific Publications Company.

Butler, J. (1381). Jean-Paul Sartre (K. Deyhimi, Trans.). Mahi.

Dad, S. (1378). Dictionary of literary terms (3rd ed.). Morvarid.

Dastgheib, A. (1354). Philosophies of existentialism. Bamdad.

Fatemi-Manesh, M. (1401). An analysis of Elia Abu Madi’s poem “Al-Talasim” based on existentialism. Journal of Literary Schools, 6(20), 151–175.

Ghiathi Kermani, S. M. R. (1375). Existentialism: The philosophy of revolt and rebellion (1st ed.). Author.

Heidegger, M. (1386). Being and time (S. Jamadi, Trans.). Qoqnoos.

Hosseini, S. R. (1385). Literary schools (13th ed.). Negah.

Jamalpour, B. (1371). Man and being (1st ed.). Homa.

Khojasteh, F., & Fasaei, J. (1394). Chubak and existential thought: An analysis of “The Monkey Whose Master Had Died” in the light of existentialist philosophy. Adab-Pazhuhi, 9(34), 179–205.

Lavine, T. Z. (1384). From Socrates to Sartre (P. Babaei, Trans.). Negah.

Malekian, M. (1387). History of Western philosophy: Collected lectures. Office of Cooperation between the Seminary and the University.

Mardiha, M. (1386). Feminism and existentialist philosophy. Journal of Women's Studies, 5(2), 73–87.

Mashleh, A. A. (1387). Philosophies of existence. Institute for Islamic Culture and Thought.

Mastoor, M. (1397, November 28). Criticism and analysis of Mastoor’s stories [Scientific seminar]. University of Yazd, Yazd, Iran.

Mastoor, M. (1398). Innocence (3rd ed.). Markaz.

Matthews, E. (1387). Twentieth-century French philosophy (M. Hakimi, Trans.). Qoqnoos.

Naqibzadeh, A. (1387). A survey of twentieth-century philosophical perspectives. Tahouri.

Navali, M. (1379). Comparative existential philosophy and existentialism (2nd ed.). University of Tabriz Press.

Rezaei, E. (1396, December 9). Nausea—Jean-Paul Sartre. http://cafe-dastan.ir

Resalat, B. (1395). The influence of Nietzsche’s philosophical thought on the development of existentialism (Master’s thesis, University of Tabriz, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages).

Sadat Sharifi, F. (1392). Circling around sorrow. Be-Negar.

Sartre, J.-P. (1384). What is literature? (A. Najafi & M. Rahimi, Trans.). Zaman.

Sartre, J.-P. (1386). Existentialism and humanism (M. Rahimi, Trans., 12th ed.). Niloufar.

* Corresponding Author: PhD Student, Department of Persian Language and Literature, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran.

*  نویسنده مسؤول: سعید سلطانی‌نژاد

[1]- دانشیار، گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه باهنر کرمان، کرمان، ایران. رایانامه:       salipoor@uk.ac.ir

[2]-  استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. رایانامه: soltaninejad89@gmail.com

[3]-  دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه باهنر کرمان، کرمان، ایران.(نویسنده مسؤول) رایانامه: soltaninejad89@gmail.com

[1] Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran.

[2] Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Farhangian University, Tehran, Iran.

[3] PhD Student, Department of Persian Language and Literature, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran.