Mental Constructs of Poets toward Women’s Socio-Political Participation in Reza Shah’s Era

Mental Constructs of Poets toward Women’s Socio-Political Participation in Reza Shah’s Era

Hamed Nowrouzi¹*   Vajiheh Zamani Babgohari¹

Kolsoom Ghorbani Jouybari¹   Hossein Farzanepour¹

1. Birjand, University of Birjand, Iran

DOI: 10.22080/rjls.2025.28053.1513

Abstract

The first social, cultural, and political policies concerning women were enacted during the reign of Reza Shah. Yet, as in previous eras, women’s presence in various spheres of society—including social and political participation—remained marginal. This study seeks to uncover the reasons for the limited social and political participation of women in Reza Shah’s period. Since human relations with self and others are primarily formed through mental constructs, which are reflected in artistic works—particularly in poetry—this paper, within the framework of mental construct theory, examines the poetry of that era to identify the causes of women’s lack of participation. Because many male and female poets of the time addressed social and political issues, including women’s participation, this descriptive–analytical research applies thematic analysis to reveal male poets’ personal constructs (expressed through two main themes: “women’s activeness” and “women’s passivity”) and female poets’ self-constructs (from the perspective of others and from the perspective of self), identifying their similarities and contrasts. While most scholars have attributed women’s lack of participation to patriarchal attitudes and male-dominated social structures, findings suggest that most male poets, in fact, envisioned an ideal future for Iran and viewed women’s participation optimistically. They encouraged women to play effective roles in the nation’s affairs. Conversely, female poets—though they acknowledged women’s individual, social, and political capabilities—turned their gaze toward Iran’s lived past. From this realistic standpoint, they depicted women as perceived by men: subordinate, weak, captive, ominous, and worthless. This realistic self-perception of women, internalized from men’s perspective, appears to have contributed to women’s limited socio-political participation in Reza Shah’s era.

Keywords: Contemporary poetry; Women’s socio-political participation; Mental constructs; Realism; Idealism.

Introduction

Literary works—especially poetry—serve as a window into the political and social realities of any era. Literature both arises from and reflects the social conditions of its time (Shirvanlou 1976, 168; Setoudeh 1999, 56). In Reza Shah’s period, poets—men and women alike—criticized the painful social realities and traditional mindsets of the past (Dadvar and Habibi 2008, 83) and protested the historical marginalization of women in political and social spheres (Elm, Hamidi-Nasab, and Hezbavi 2011, 100). At times, however, poets also praised Reza Shah’s policies regarding women, expressing admiration and directing their attention not toward Iran’s actual past but toward an ideal future in which women would achieve their rightful social position.

This divergence in viewpoint stems not from differing realities but from differing narratives of reality. Poets reflect in verse not the objective truth of the external world but their own mental constructs—the conceptual frameworks through which they perceive and interpret phenomena (Razma 2019, 7).

Research Questions and Methodology

This study uses library research for data collection and thematic analysis (Braun and Clarke 2006) for interpretation. Following King and Horrocks (2010), the process involves three stages:

1. Descriptive coding (identifying subthemes)
2. Interpretive coding
3. Integration, in which codes are organized to illustrate relationships among themes and subthemes (as shown in Figure 1 of the article).

Through this methodology, authors attempt to provide answers for the following questions:

1. What were the mental constructs of poets during the First Pahlavi period regarding women’s social and political participation?
2. How did their constructs reflect the dual conditions of realism (the actual past) and idealism (the imagined future)?
3. Which group of poets focused on the painful social realities of the past, and which envisioned an ideal future for women?
4. What factors influenced the formation of these reality-oriented and ideal-oriented constructs?

Findings and Conclusion

Analysis of the poets’ works reveals that women’s limited socio-political participation in the First Pahlavi era cannot be attributed solely to the masculine nature of public and political life. Psychological and personal factors also played a role, as individuals’ engagement in society often reflects their mental constructs—their internalized perceptions of self and others.

In male poets’ circles, women are generally portrayed positively and respectfully. They criticized patriarchal traditions and called for the restoration of women’s true identity and status, encouraging active female participation in social and political affairs. Thus, most male poets directed their gaze toward an ideal future for Iran and adopted an idealistic outlook toward women’s participation.

Female poets of the same era, however, revealed deeper and more complex dimensions. Despite acknowledging women’s potential and rights (self-constructs from their own perspective), they internalized men’s view of women as inferior, weak, and constrained (self-constructs from the perspective of others). Consequently, they reflected Iran’s real past through a realistic lens. Believing that men viewed women as weak and subordinate, they either withdrew from or resisted full participation in public life. Hence, the limited socio-political presence of women in the First Pahlavi era can be traced to this internalized perception—a self shaped through the male gaze.

By contrast, most male poets of the time (with one exception) perceived women as capable and influential individuals, essential to the nation’s progress and deserving respect and empowerment.

بررسی «مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان» در عصر رضاشاه پهلوی

در چارچوب انگاره­های ذهنی شاعران

(1304 – 1320 ش)

حامد نوروزی[1]

وجیهه زمانی بابگهری[2]

کلثوم قربانی‌ جویباری[3]

حسین فرزانه‌پور[4]

تاریخ دریافت: 3/9/1403                                                      تاریخ پذیرش: 3/1/1404

doi: 10.22080/rjls.2025.28053.1513

چکیده

نخستین سیاست­گذاری­های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در حوزه‌ی زنان، در دوره‌ی رضاشاه، انجام گرفته است؛ امّا در این دوره نیز مانند اعصار پیشین، حضور زنان در بخش­های مختلف جامعه از جمله مشارکت اجتماعی و سیاست، کم­فروغ بوده است. این پژوهش، تلاشی است درجهت پی­بردن به دلایل کمرنگ‌بودن حضور و مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان در دوره‌ی رضاشاه. با توجه به اینکه مهم­ترین عامل ارتباط انسان با خود و دیگری برپایه‌ی انگاره­های ذهنی صورت می‌گیرد و این انگاره­ها در آثار هنری، به­ویژه شعر شاعران، بازتاب یافته است، مقاله‌ی حاضر براساس چارچوب نظری انگاره­های ذهنی، شعر شاعران آن عصر را برای کشف دلایل عدم‌مشارکت اجتماعی - سیاسی کاویده­ است، زیرا بسیاری از مردان و زنان شاعر آن روزگار، به مباحث مختلف اجتماعی - سیاسی از جمله مشارکت زنان ورود کرده­اند. پژوهش حاضر، توصیفی- تحلیلی است و تحلیل داده­ها بر اساس روش تحلیل مضمون انجام گرفته است. براین‌اساس، انگاره­های ذهنی شخصی شاعران مرد (با دو مضمون کلّی «فعّال بودن زنان» و «منفعل بودن زنان») و انگاره­های ذهنی خویشتن شاعران زن (از منظر دیگری و از منظر خود) بررسی و انگاره­های متضاد و مشابه بین این دو قشر، شناسایی شدند. بیشتر محقّقان، دیدگاه­های مردان و نگرش­های مردسالارانه‌ی حاکم بر جامعه را دلیل عمده‌ی عدم مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان بیان می­کنند، اما نتایج حاصل نشان می­دهد اکثر شاعران مرد، نگاه خود را معطوف به آینده‌ی آرمانی ایران کرده­اند و آرمان‌گرایانه به مشارکت زنان، توجّه داشته و همواره مشوّق زنان جهت حضور مؤثّر و فعّال در اداره‌ی امور کشور بوده­اند، در مقابل، شاعران زن، ضمن آنکه انواع قابلیّت­ها و حقوق فردی، اجتماعی و سیاسی را برای زنان قائل بوده­اند، نگاه خود را معطوف به گذشته‌ی­ واقعی ایران کرده­ و واقع­گرایانه، جنس زن را از دید مردان، زیردست، ضعیف، اسیر، شوم و بی­ارزش پنداشته و خطاب می­کنند. به نظر می­رسد دلیل کمرنگ بودن مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان را در این عامل، می­توان جستجو کرد.

کلیدواژه‌‌ها: شعر معاصر، رضا شاه، مشارکت سیاسی - اجتماعی زنان، انگاره­های ذهنی، واقع­گرایی، آرمان­گرایی.

1- مقدّمه

    با انقلاب مشروطه، زمینه­های فکری برای ایجاد تغییر در شرایط و وضعیت زنان به وجود آمد و بعدها در دوره‌ی پهلوی اول، سیاست­هایی با هدف تغییر و تحوّل فرهنگی زنان اجرا شد و با تأسیس مدارس و دانش­سراهای دخترانه، نخستین تلاش­ها در راستای تغییر وضعیت زنان و گسترش آموزش آنان صورت گرفت. کارهایی نظیر: «کشف حجاب زنان»، «حذف پرده­نشینی»، «تعلیم و تربیت زنان»، «تغییر لباس زنان» و «کارِ زنان»؛ که مورد استقبال زنان طبقه‌ی متوسط و بالای جامعه واقع شد و به بهبودی نسبی وضعیت رفاه اجتماعی آنان انجامید. البته تنها راه مجاز برای دستیابی به تغییراتی که رضاشاه برای ایران مناسب می­دانست، فعالیت دولتی بود؛ به همین دلیل رفته­رفته کنترل­های دولتی فراگیرتر شد و بیشتر نشریّات و روزنامه­های دموکرات که بسیاری از آن­ها به­شدت از حقوق زنان حمایت می­کردند، توقیف شدند. بنابراین برنامه­هایی که توسط دولت، سازماندهی می­شد، خواهان زنانی آموزش­دیده، ولی مطیع در محیط خانه و جامعه بود. در واقع حاکمیّت به دنبال دستیابی زنان به حقوق سیاسی و اجتماعی گسترده نبود؛ چراکه زنان همچنان در قانون اساسی از مشارکت­های سیاسی و اجتماعی منع شده بودند. (ساناساریان، 1384: 331)؛ حتی در سال 1314 که رضاشاه دستور کشف حجاب و ممنوعیت پوشیدن چادر را ابلاغ کرد، زنان همچنان از حق رأی و نامزدی در انتخابات عمومی، محروم بودند.^[5] (آبراهامیان، 1384: 180)؛ اما به دلیل اختناق شدید، نبود مطبوعات آزاد و فشار پلیس و سانسور گسترده، نمی­توان به وضوح دریافت که دیدگاه غالب، نسبت به شرایط زنان و اصلاحات رضاشاه در آن روزگار چه بوده است. [6]

 1-1- بیان مسأله

    یکی از پنجره­هایی که به سوی پدیده­های سیاسی و اجتماعی یک عصر گشوده می­شود، آثار ادبی، بویژه اشعار سروده شده در آن دوران است. ادبیات هر دوره‌ی تاریخی برآمده از شرایط اجتماعی و نیز منبعی برای بررسی اوضاع اجتماعی آن دوران است. (شیروانلو، 1355: 168)؛ و محتوای اثر ادبی در پیوند با همه‌ی جنبه­های زندگی اجتماعی است. (ستوده، 1378: 56)؛ آنچنانکه می­دانیم در عصر رضاشاه گاهی مردان و زنان شاعر که نماینده‌ی قشر فرهیخته‌ی عصر خود بودند، به انتقاد از واقعیّت­های تلخ گذشته‌ی اجتماعی و نگرش­های سنّتی پرداختند. (دادور و حبیبی، 1387: 83)؛ و از پدیده‌ی تاریخی غالب، یعنی به حاشیه راندن زنان در عرصه­های سیاسی و اجتماعی انتقاد کردند. (علم، حمیدی­نسب و حزباوی، 1390: 100)؛ گاهی نیز شاعران از سیاست­های شاه ایران درخصوص زنان، تمجید کرده و آن را ستوده­اند و نگاه خود را نه به گذشته‌ی­ واقعی ایران، که به آینده‌ی آرمانی ایران دوخته­اند که در آن، زنان، جایگاه شایسته‌ی خود را خواهند یافت.

    این تفاوت رویکرد و نگاه، نه به دلیل تفاوت در «حقیقت واقعیت» که به دلیل تفاوت در «روایت واقعیت» رخ می­دهد. بنابراین باید پذیرفت که شاعران، حقیقت جهان خارج را بر اساس نگاه و دریافت خود و آنگونه که در ذهن دارند، در شعرشان بازتاب می­دهند؛ یعنی انگاره­های ذهنی^[7] خود را در خصوص یک پدیده به شعر درمی­آورند، نه حقیقت عینی خارجی را. انگاره­ها بسته‌های ذهنی­ای هستند که افراد درباره‌ی پدیده­های مختلف‌ دارند و بر اساس آن عمل می‌کنند. (رزما، 1398: 7)

1-2- پرسش‌های پژوهش

    پژوهش حاضر در پی واکاوی این نکته است که انگاره­های ذهنی شاعران در دوره‌ی پهلوی اول، درباره‌ی مشارکت­های اجتماعی و سیاسی زنان چه بوده و چگونه شرایط دوگانه‌ی پیش­گفته (واقعی و آرمانی) را بازتاب داده­اند؟ انگاره­های چه دسته­ای از شاعران معطوف به واقعیت­های تلخ سنّت­های گذشته و انگاره­های کدام گروه از شاعران معطوف به آرمان­های شیرین آینده بوده است؟ چه عواملی در شکل­گیری و بیان این انگاره­های معطوف به گذشته یا آینده تأثیر داشته است؟

1-3- روش پژوهش

    این پژوهش در مرحله‌ی جمع­آوری داده­ها به روش کتابخانه­ای و تحلیل داده­ها به روش تحلیل مضمون انجام شده است. در این روش، داده­های پراکنده به داده­های تفصیلی تبدیل می­شود. (2006 :Braun & Clarke)؛ این فرایند در سه مرحله­ صورت می­پذیرد (King & Horrocks: 2010): 1- کدگذاری توصیفی (کشف خرده­مضمون­ها) 2- کدگذاری تفسیری و 3- یکپارچه­سازی.

    در ابتدا اشعار، بازخوانی و کدهای اوّلیه در متن کشف و در نهایت، کدهای مشترک، طبقه­بندی می‌شود (مرحله‌ی اوّل)؛ در مرحله‌ی دوم، خرده­مضمون­ها ذیل مضمون قرار خواهند گرفت و در مرحله‌ی نهایی و با هدف یکپارچه­سازی، با استفاده از نمودار و مرتّب‌کردن کدهای مختلف، ارتباط بین خرده‌مضمون­ها و نیز مضمون­ها با یکدیگر مشخّص می­گردد که در شکل (1) آمده است.

1-4- پیشینه‌ی پژوهش

در بحث انگاره­های ذهنی و نیز مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان پژوهش­هایی کم‌وبیش انجام شده است، امّا تاکنون پژوهشی در مبحث انگاره­های ذهنی در حوزه‌ی شعر عصر پهلوی اوّل با محوریّت مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان انجام نگرفته است. با وجود این، به تعدادی از تحقیقات صورت گرفته می­توان اینچنین اشاره کرد:

عاملی و حجّاری (1398)، در مقاله‌ی «مطالعه‌ی کیفی انگاره‌های ذهنی شخصی و خویشتن در میان دو تشکّل دانشجویی؛ «انجمن اسلامی و بسیج دانشجویی دانشگاه تهران»»، به بررسی کیفی انگاره­های ذهنی شخصی و خویشتن در میان دو تشکّل دانشجویی پرداخته­اند و در مقاله­ای دیگر (1397)، با عنوان «مطالعه‌ی انگاره­های ذهنی تشکّل­های دانشجویی دانشگاه تهران: انگاره­های شخصی انجمن اسلامی و خویشتن بسیج دانشجویی»،  انگاره­های شخصی انجمن اسلامی را در مقابل انگاره­های خویشتن بسیج دانشجویی شناسایی نموده­اند. رستمی و ثواقب (1398)، در مقاله‌ی «اجتماعی­شدن زنان در عصر پهلوی اوّل؛ امکان یا امتناع»، مسأله‌ی امکان یا امتناع اجتماعی­شدن زنان را در عصر پهلوی اوّل بر اساس اصلاحات حکومتی بررسی کرده­اند. پناهی و بنی­فاطمه (1394)، در مقاله‌ی «فرهنگ سیاسی و مشارکت سیاسی زنان»، به دنبال اثبات تأثیر فرهنگ سیاسی بر مشارکت سیاسی زنان­اند. کاوه، جعفری و عباسی (1393)، در مقاله‌ی «مقایسه‌ی تطبیقی مشارکت سیاسی زنان در دوران مشروطیّت، پهلوی و جمهوری اسلامی ایران»، مقایسه­ای تطبیقی از مشارکت سیاسی زنان در این سه دوره ارائه داده­اند. زاهد و مردانی (1390)، در مقاله‌ی «مشارکت سیاسی زنان در ایران معاصر» مشارکت سیاسی زنان را در دو دوره‌ی پهلوی و جمهوری اسلامی با هم مقایسه کرده­اند. کچویان و زایری (1390)، در مقاله‌ی «تبیین گفتمانی تبدیل شدن زنان به موضوع سیاست­گذاری­های رسمی در دوره‌ی رضاخان»، با تأکید بر نظریّه‌ی نژادی، گفتمان تبدیل­شدن زنان به موضوع سیاست­گذاری­های رسمی در دوره‌ی رضاخان را تبیین کرده­اند. علم، حمیدی­نسب و حزباوی (1390)، در مقاله‌ی «زنان و مشارکت سیاسی» و نیز ارسطا (1377)، در مقاله‌ی «زن و مشارکت سیاسی»، به موضوع کلی زنان و مشارکت سیاسی آنان پرداخته­اند و حسنی باقری (1384)، «بررسی ادبیّات سیاسی ایران در دوره‌ی پهلوی اوّل»، ادبیّات سیاسی ایران را در این دوره، بررسی نموده است.

2-چارچوب مفهومی یا مبانی نظری پژوهش

جامعه‌ی آماری یا پیکره­ی این پژوهش، اشعار آن دسته از شاعران عصر پهلوی اوّل است که به نوعی به مسائل مرتبط با مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان پرداخته­اند. از برخی از شاعران، دیوان و مجموعه‌ی اشعار به جای مانده و در این پژوهش به طور کامل، بررسی شده­اند، امّا از برخی از آن­ها فقط ابیاتی به صورت پراکنده در کتاب­هایی چون زنان سخنور، نهضت بانوان و داستان حجاب در ایرانِ پیش از انقلاب موجود است که آن­ها نیز به طور کامل، مورد مطالعه قرار گرفتند. ضمن اینکه دوره‌ی حیات برخی از این شاعران، تا سال­ها پس از عصر پهلوی اوّل نیز ادامه دارد، اما در این پژوهش، صرفاً به آن دسته از اشعار این شاعران که در بازه‌ی زمانی این عصر، سروده شده، پرداخته می­شود.

2-1- چارچوب مفهومی

    چارچوب نظری این پژوهش براساس «انگاره­های ذهنی» سامان می­یابد. بر اساس تعاریف ترنر^[8] (1987)، تایلور و کراکر^[9] (1981) و نیشیدا ^[10] (1999) چارچوب نظری پژوهش با دو نوع از این انگاره­ها صورت­بندی می­شود: «انگاره­های ذهنی خویشتن» و «انگاره­های ذهنی شخصیتی».

2-2- مبانی نظری پژوهش

در این بخش با توجه به موضوع پژوهش، یعنی «انگاره­های آرمان­گرایانه و واقع­گرایانه در خصوص مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان» لازم است رویکرد نگارندگان به چهار مفهوم کلیدی زیر تبیین شوند: انگاره، مشارکت، آرمان­گرایی و واقع­گرایی.

2-2-1- انگاره­های ذهنی

انگاره یا طرحواره^[11]، رویدادی ذهنی است که از تجربه، نشأت می‌گیرد. در این مفهوم، انگاره با روایت و تجربه­ی شخصی از «دنیای واقعی» پیوند می­خورد. تایلور و کروکر (1981) به دو نوع انگاره‌ی ذهنی «خویشتن» و «شخصی» یا «شخصیتی» اشاره داشته­اند. انگاره­های خویشتن (خودْ انگاره) دانش و آگاهی فرد درباره‌ی خودش است. این دانش و آگاهی گاهی به وسیله‌ی خود فرد ایجاد می­شود و گاهی توسط دیگران. انگاره­های شخصیتی شامل بسته­های ذهنی درباره‌ی ویژگی­های شخصیّتی افراد دیگر است. (Nishida, 1999: 757)؛ در این پژوهش با توجه به موضوعیت «زنان» بر اساس دیدگاه­های ترنر و تایلور و کراکر به «انگاره­های ذهنی خویشتن» (هم از منظر خود و هم از منظر دیگری) و نیز «انگاره­های ذهنی شخصیتی» می­پردازیم. بدین ترتیب، در مورد انگاره­هایی که زنان درباره‌ی خود دارند (انگاره­های خویشتن زنان) دو حالت بررسی شده است: یکی انگاره­هایی است که زنان در مورد خودشان دارند. (از منظر خود) و حالت دوم انگاره­هایی است که زنان تصور می­کنند که مردان از آنان دارند. (از منظر دیگری)؛ این نوع دوم از انگاره­ها، با انگاره­های شخصیتی مردان درباره‌ی زنان که شامل ویژگی­های شخصیّتی زنان (از دید مردان) می­شود قابل‌مقایسه است. (انگاره­های شخصیتی مردان درباره‌ی زنان)

2-2-2- مشارکت اجتماعی و سیاسی

    به‌­طورکلی، امروزه «مشارکت»^[12] به معنای تعهدی فعّالانه، آگاهانه و آزادانه در جهت معنی دادن به عمل و حرکتی اجتماعی به کار می­رود که با شرکت‌دادن اشخاص در فعّالیت­های گروهی تحقّق می­یابد و تلاشی است برای دستیابی به یک هدف مشترک. مشارکت اجتماعی- سیاسی به­عنوان برجسته­ترین گونه‌ی مشارکت، به معنای «دخالت مردم در سیاست به صورت اختیاری» است.[13]

مشارکت سیاسی، در دو سطح رخ می­دهد: الف. در سطح توده؛ مانند شرکت در انتخابات و استفاده از حقّ رأی، شرکت در گروه­ها و انجمن­ها و احزاب سیاسی. ب. در سطح نخبگان؛ مانند نمایندگی در مجالس مقننه، شرکت در قوه‌ی مجریّه‌ی سیاسی و چهار سطح خدمات ملّی اداری به­عنوان وزیر، معاون وزیر، مدیرکل و رؤسای بخش. (هواسی، درخشه و خستو، 1401: 40 و 41)

با اینکه در بسیاری از قسمت­های دنیا، زنان از مشارکت سیاسی محروم شده­اند و گویا فقط تربیت شده­اند که ناظرانی صِرف باشند تا تأثیرگذارانی فعّال. Zelek,2005: 4))؛ سطوح مشارکت سیاسی زنان در هر دو سطح پیش­گفته، قابل‌تصوّر است؛ اما در این پژوهش با توجّه به اینکه زنان در دوره‌ی پهلوی اوّل، حق شرکت در انتخابات را نداشتند، بنابراین منظور از مشارکت سیاسی زنان در این دوره، مشارکت آنان در سطح توده است.

2-2-3- واقع­گرایی و آرمان­گرایی

واقع­گرایی^[14]، گرایش به تحلیل اجتماعی، مطالعه‌ی زندگی انسان در جامعه و روابط اجتماعی و روابط میان فرد و جامعه است، به صورتی که وجود دارد، نه آن­گونه که باید باشد. در مقابل، آرمان­گرایی^[15]، جامعه را بر پایه‌ی طرحی آرمانی از نظام مطلوب می­داند و اصولاً هدف جامعه را رسیدن به چنین طرحی می­داند و بیش از آنکه به هست­ها توجه نماید، به بایدها می­پردازد. (حسین­زاده و امان­لو، 1396: 138)؛ واقع­گرایان بر درک واقعیّت­های موجود تأکید داشته و رویکردی توصیفی دارند، حال آنکه آرمان‌گرایان، دیدگاه تجویزی دارند. (بهروزی لک و مخلص­الأئمه، 1392: 31)؛ و تلاش می­کنند جهان و محیط را با ایده­آل­های خود سازگار کنند. (قربان­زاده سوار و شریعتمداری، 1395: 88)

3- تحلیل داده‌ها

در این بخش، ابتدا به بررسی انگاره­های مردان نسبت به مشارکت سیاسی زنان پرداخته خواهد شد و در ادامه، انگاره­های زنان نسبت به همین موضوع، موردبررسی قرار خواهد گرفت.

3-1- انگاره­های «شخصیتی» مردان در مورد مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان

    در شعر مردان شاعر عصر پهلوی اوّل، همه‌ی انگاره­ها بیانگر فعّال‌بودن زنان در جامعه است. این مضمون از خرده­مضمون­های مختلفی به دست آمده­ است. با کشف این مضمون و خرده­مضمون­ها، انگاره­های ذهنی دسته­بندی می­شوند.

3-1-1- مضمون فعّال‌بودن زنان

    در شعر مردان این دوران، خرده­مضمون غالب، «توانمندی زنان» است؛ اما با توجه به شرایط تاریخی آن عصر گاهی این توانمندی منوط به «کشف حجاب» شده است. با این حال، از برخی شاعران که بین علم­آموزی و دانایی زنان و داشتن حجاب و پوشش، تعارضی قائل نبودند، اشعاری به­جای مانده است. رعدی آذرخشی یکی از آن­هاست که در سال 1318 ه.ش. چنین سروده است:

(رعدی آذرخشی،1364: 26)

انگاره یا مضمون فعال‌بودن زنان از خرده­مضمون­های مختلفی شکل می­گیرد که در ادامه به مهم­ترین موارد آن اشاره می­شود.

3-1-1-1- انگاره‌ی قابلیّت زنان برای مشارکت سیاسی و اجتماعی

   در این انگاره اغلب شاعران قابلیت پذیرش مقام و منصب را منوط به کنار گذاشتن پوشش و حجاب می­کنند. این مفهوم از شعر شاعرانی چون مرتضی قهرمان، اورنگ، جهانگیر خلیلی، فتوحی و عباس فرات برداشت می­شود:

مرتضی قهرمان (شکسته):

(ساعی، 1315، ج2: 80)

اورنگ:

(ساعی، 1315، ج2: 22 - 24)

جهانگیر خلیلی:

(جعفریان، 1383: 222)

فتوحی:

(ساعی، 1315، ج2: 96 - 98)

عباس فرات:

(جعفریان، 1383: 223 و 224)

  نیز با همین مضمون می­توان به اشعار ضیاءالحق سبزواری اشاره نمود (ر.ک. ساعی، 1315، ج2: 89 و 90).

3-1-1-2- انگاره‌ی آزادی زنان

    این انگاره در شعر اغلب شاعران مرد این دوران در پیوند با کنار گذاشتن پوشش است، حیدرعلی کمالی چنین سروده است:

(کمالی، 1330: 29)

    امیرالشّعرا نادری نیز با زبان شعر، بین کشف حجاب زنان و داشتن آزادی، اینگونه ارتباط ایجاد کرده است:

(جعفریان، 1383: 220)

    بهار در سال 1307ه.ش. یعنی پیش از فرمان کشف حجاب، آزادی زنان را مشروط به نداشتن پوشش و معجر نموده بود:

(بهار،1387: 354(

    همچنین فرزان بهمنیار، مرتضی قهرمان و حسن وحید دستگردی نیز در ابیاتی به همین مضمون، اشاره دارند. (ر.ک. ساعی، 1315، ج 2: 33 - 78 و110 - 114)

3-1-1-3- انگاره‌ی قابلیّت زنان برای تعلیم و تعلّم

میرزا صادق­خان بروجردی در سال 1310ه.ش. خطاب به زنددخت شیرازی که یکی از بانوان شاعر و بسیار فعّال در حوزه‌ی زنان عصر پهلوی اوّل بوده، زنان را در جهت کسب علم و دانش، اینگونه شایسته و محق می­داند:

 (شیرازی، 1346: 14 و 15)

    مانند خرده­مضمون­های قبلی برخی از شاعران، انگاره‌ی قابلیت علم­آموزی زنان را نیز با کشف حجاب در پیوند می­دیدند:

(بهار،1387: 504(

مرتضی قهرمان (شکسته) دیگر شاعری است که معتقد است از این به بعد، زن ایرانی می­تواند همچون زن غربی، بدون پوشش، به سمت علم و دانش رهسپار گردد:

(جعفریان، 1383: 223)

نیز ابیات دیگری از مرتضی قهرمان با همین مضمون موجود است. (ر.ک. ساعی، 1315، ج2: 81 و 82)

    همچنین احمد اخگر، علی­اکبر پیله­ور، غلامرضا روحانی شیرازی، صادق سرمد و ناظرزاده‌ی کرمانی نیز در ابیاتی به همین مضمون، اشاره دارند. (ر.ک. ساعی، 1315، ج 2: 30- 31 - 35 -40 - 49 و 109)

3-1-1-4- انگاره‌ی تساوی حقوق زنان با مردان

اعتقاد به برابری جنس زن با مرد و انگاره‌ی تساوی زنان با مردان به خوبی در شعر برخی از شعرای مرد این دوره، از جمله رعدی آذرخشی هویداست که در سال 1315 ه.ش چنین می­سراید:

(رعدی آذرخشی،1364: 17(

برخی از شاعران، این انگاره را نیز با کشف حجاب پیوند زده، معتقدند از این به بعد است که زنان، مساوی و دوشادوش مردان می­توانند در اجتماع حضور داشته باشند. ازهمین‌روست که شاعری ناشناس در آن زمان چنین می­سراید:

(جعفریان، 1383: 218)

    جهانگیر خلیلی نیز به صراحت بیان می­کند که بدون حجاب، ارزش زن و مرد، با یکدیگر برابر شده است و زنان می­توانند بدون پوشش، در عرصه­های مختلف، فعّالیت داشته باشند:

(جعفریان، 1383: 223)

این مفهوم در شعر علی حیدری (نماینده‌ی مجلس شورای ملّی) نیز به­وضوح مشهود است:

(جعفریان، 1383: 223)

3-1-2- مضمون منفعل‌بودن زنان

این مضمون از خرده­مضمون­های «مردانه­بودن امور اجتماعی»، «خانه­داری زنان» و «پریشانی و نابسامانی امور» استخراج شد که تنها در شعر یکی از شاعران مورد پژوهش یافت شد. نکته‌ی جالب توجّه این که: در تحقیقات به دست آمده از مجموع شعر شاعران عصر رضاشاه که درباره‌ی زنان، سروده بودند، تنها همین شاعر، حضور در جامعه و قطعاً سیاست را صراحتاً امری مردانه می­نامد و خطاب به زنان می­گوید که با کار و بار مردان، کاری نداشته باشند و در خانه بمانند. این خرده­مضمون­ها، بیان­گر انگاره‌ی منفعل بودن زنان هستند و سلیم ایزدی که شاعر و نماینده‌ی مجلس شورای ملی عصر رضاشاه است، ضمن تمجید  از فرمان کشف حجاب رضاشاه، معتقد است زنان، تنها برای خانه­داری آفریده شده­اند و نباید در امور دیگر دخالت کنند، چون باعث پریشانی و اخلال در نظم امور (اجتماعی، سیاسی و ...) می­شوند! او نگاهی تحقیرآمیز به حضور زنان در اجتماع و خارج از منزل داشته است. که برای گرفتن نتیجه­ای مطلوب در پایان پژوهش و به جهت اثبات فرضیّه­های آن، در اینجا آورده می­شود. مفهوم مردانه­بودن امور اجتماعی و سیاسی، از این ابیات او به­ صراحت، دریافت می­شود: (هر سه خرده­مضمون از یک شعر او به دست آمده­اند)

(جعفریان، 1383: 219 و 220)

3-2- انگاره­های «خویشتن» زنان شاعر درباره‌ی مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان

در این بخش، فهم و انگاره‌ی زنان شاعر عصر پهلوی اوّل نسبت به مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان مورد مطالعه قرار می­گیرد و اشعار آن­ها در این­باره، کدگذاری و تقسیم­بندی می­شوند. «انگاره­های خویشتن» شامل دانش و آگاهی افراد در مورد خودشان است. بر اساس تعریف نیشیدا انگاره­های خویشتن دو حالت دارد: 1. انگاره­هایی که فرد درباره‌ی خودش دارد (از منظر خود)؛ 2. انگاره­هایی که فرد حدس می­زند دیگران درباره‌ی او دارند. (از منظر دیگری) (عاملی و حجّاری، 1397: 122)

3-2-1- از منظر خود (انگاره‌ی فعّال بودن زنان)

در بخش قابل­توجّهی از شعر شاعران زن، خرده­مضمون­هایی چون «انتقاد از شرایط زنان در جامعه»، «اعتراض به جایگاه زنان»، «تشویق زنان به مطالبه­گری و گرفتن حقوق خود» و «توانمندی زنان» شناسایی شدند که بیانگر انگاره‌ی ذهنی آنان نسبت به حضور فعّال جنس خود در اجتماع و مشارکت­های مدنی و فعّالیت­های اجتماعی و سیاسی است.

3-2-1-1- انگاره‌ی قابلیّت زنان برای مشارکت در پیشرفت و دفاع از کشور

مشارکت زنان در پیشرفت و دفاع از کشور مستلزم حضور و مشارکت آنان در عرصه‌ی اجتماعی و سیاسی است. در این دوره، بسیاری از زنان برای این امور همانند مردان اعلام آمادگی کرده­اند. سوسن آل داوود یکی از شاعران میهن­دوستی است که در راه اعتلا و پیشرفت کشور، حاضر است سر و جانش را فدا کند:

 (مشیرسلیمی، 1335، ج1: 259)

یکی از شاعران بسیار فعّال در حوزه‌ی زنان، زنددخت شیرازی است که از او به عنوان پیشاهنگ نهضت آزادی بانوان ایران یاد می­کنند. وی با انتقاد از مردان سیاسی کشور، از آ­ن­ها می­خواهد از خواب غفلت و عیّاشی­ها دست برداشته و به فکر وطن و سروسامان­بخشیدن به اوضاع نابسامان کشور باشند:

(شیرازی، 1346: 44 و 45)

و در این ابیات، از آرزوی خود مبنی‌بر حضور زنان در عرصه­های سیاسی و حتّی نظامی سخن می‌گوید که در راه وطن­خواهی، از نثار جان خویش نیز ابایی نخواهند داشت:

(شیرازی، 1346: 50)

3-2-1-2- انگاره‌ی: قابلیّت زنان برای حق تعلیم و تعلّم و دانشمند بودن (خرده­مضمون: اعتراض به بی‌سوادی زنان)

پروین اعتصامی اینگونه ناراحتی خود را از نادانی و بی­سوادی زنان ابراز می­دارد:

(اعتصامی، 1381: 126-127)

زنددخت نیز ضمن برابری مردان و زنان در وجوب یادگیری علم و دانش و نیز اعلام حمایت همه‌جانبه‌ی خود درخصوص کسب دانش زنان، ناامیدی در این راه را نکوهش می­کند:

(شیرازی، 1346: 57)

مه­کامه اینگونه اعتراض خود را نسبت به علم­آموزی برای مردان و جهل و نادانی برای زنان بیان می‌دارد:

(ساعی، 1315، ج2: 45 و 46)

3- 2- 1- 3- انگاره‌ی: قابلیّت زنان برای حق تساوی با مردان (خرده­مضمون: اعتراض به عدم‌تساوی زنان با مردان)

    این نوع اعتراض به خوبی در این بیت زنددخت قابل‌مشاهده است:

(شیرازی، 1346: 65)

    مه­کامه دیگر بانوی شاعری است که با شعر خود، به برابری زن و مرد، اشاره داشته است:

(ساعی، 1315، ج2: 45)

3-2-1-4- انگاره‌ی: قابلیّت زنان برای داشتن حق آزادی (خرده­مضمون: اعتراض به عدم آزادی و اسارت زنان)

    مه­کامه به عدم آزادی زنان اینگونه اعتراض می­کند:

(ساعی، 1315، ج2: 45 و 46)

    پروین مارشال پیر غیبی (پروین شیرازی) معتقد است آزادی زنان، با کشف حجاب به دست آمده است:

 (مشیرسلیمی، 1335، ج1: 109 و 110)

پروین اعتصامی نیز ضمن تمجید از سیاست رضاشاه، حجاب را عامل اسارت و پریشانی زنان می­دانست:

(اعتصامی، 1381: 126-127)

و زنددخت نیز می­گوید:

(شیرازی، 1346: 44)

البته کشف حجاب و پیوند آن با آزادی، مخالفانی نیز داشته است. از جمله عصمت ایزدی:

(جعفریان، 1383: 225)

3-2-1-5- انگاره‌ی قابلیّت زنان برای فعّال‌بودن (خرده­مضمون: اعتراض به پایمال نمودن حقوق زنان)

دغدغه­مندی زنددخت که سعی در آگاهی و بیداری زنان هم­عصر خود و ترغیب آنان به مطالبه­گری و گرفتن حقوق خویش دارد، به خوبی از این ابیات برداشت می­شود:

(شیرازی، 1346: 48)

(شیرازی، 1346: 73 و 74)

انتقاد و اعتراض زنددخت نسبت به بی­تفاوتی هم­جنسان خود نسبت به مسائل سیاسی و حقوق زنان قابل درنگ است. وی صراحتاً بیان می­کند با سکوت و خاموشی و عدم پیوستن به مسائل مرتبط با وطن و انقلاب، زنان تفاوتی با اشیاء بی­جان ندارند:

(شیرازی، 1346: 45)

یکی از حقوقی که زنددخت نسبت به نداشتن آن اعتراض دارد، حق رأی و شرکت در انتخابات است:

(شیرازی، 1346: 44)

3-2-2- از منظر دیگری (انگاره‌ی منفعلبودن زنان)

بر اساس پژوهش حاضر، خرده­مضمون­هایی که زنان شاعر تصوّر می­کنند انگاره‌ی ذهنی مردان درباره‌ی آن­هاست، همگی منفی هستند. این انگاره­ها (انگاره­های ذهنی زنان شاعر در مورد خودشان، از منظر دیگری (مردان)) عبارتند از:

3-2-2-1- تیره­روز، گوشه­نشین و اسیر نامیدنِ زن:

    این سه خرده­مضمون در این ابیات پروین، به چشم می­خورند که صراحتاً بیان می­کند پیش از عصر رضاشاه، زن­ها به عنوان افرادی تیره­بخت و پریشان و زندانی، گویا از موجودیّت برخوردار نبودند و جامعه و مردان، آن­ها را موجوداتی گوشه­نشین و خانه­نشین می­خواستند:

(اعتصامی، 1381: 126)

3-2-2-2- ننگین و ذلیل و خوارنامیدن زن:

زنددخت، جنس زن را در ایران، ذلیل و ننگین می­داند:

(شیرازی، 1346: 55)

(شیرازی، 1346: 59)

3-2-2-3- ضعیف و ستم­پذیرنامیدن زن:

زنددخت در جایی دیگر، مردان را مورد نکوهش قرار می­دهد که همواره جنس زن را ضعیف می‌دانند و هرگونه ستمی را بر زن روا می­دارند:

(شیرازی، 1346: 53)

3-2-2-4- شوم‌نامیدن زن:

این شاعر همچنین در ابیاتی، ضمن انتقاد به زنان، معتقد است اینکه مردان به شما به عنوان یک زن، ظلم و ستم روا می­دارند، برای این است که خود چنین خواسته­اید که ظالمانه، هرگونه می­خواهند با شما رفتار کنند و حتّی شما را موجودی نحس و شوم بدانند:

(شیرازی، 1346: 44 و 45)

بر این اساس می­توان گفت با توجّه به انگاره­های خویشتن زنان از منظر مردان (دیگری)، زنان فرهیخته‌ی عصر پهلوی اوّل، جنس خود را از لحاظ مشارکت در سطوح مختلف از جمله مشارکت­های اجتماعی و سیاسی، افرادی منفعل و غیرتأثیرگذار و منزوی می­دانستند.

یافته­های پژوهش

با بررسی اشعار دوره‌ی پهلوی اول، روشن شد که زنان شاعر، با نگاهی واقع­بینانه به بیان و نقد نگرش‌های سنّتی در مورد زنان پرداخته و نشان داده­اند که با وجود قابلیت­های فراوان زنان (انگاره­های خویشتن از منظر خود) جامعه، جنس زن را جنسی ناتوان قلمداد کرده و چه در گذشته و چه در حال، اجازه‌ی مشارکت اجتماعی و سیاسی را به او نمی­دهد (انگاره‌ی خویشتن از منظر دیگری). از سوی دیگر شاعران زن، با نگاهی واقع­بینانه، انگاره‌ی خویشتن «از منظر دیگری» را انگاره­ای «منفعل» دانسته و بر اساس همین انگاره، انگاره‌ی مردان نسبت به زنان را به صورت واقعی بازتاب می­دهند: «مردان جامعه، جنس زن را بی­ارزش می­دانند»؛ بنابراین در اشعارشان بارها خود یا جنس زن را «ضعیف»، «ننگین»، «شوم»، «اسیر» و ... نامیده­اند. این در حالی­ست که شاعران زن، «از منظر خود»، دارای انگاره‌ی ذهنی «فعّال» بوده و جنس زن را توانمند و دارای هدف دانسته و علاوه‌بر آن­که خود در مباحث سیاسی و اجتماعی، دخالت و ورود می­کنند، با تشویق و ترغیب زنان جامعه، بر حضور فعّال آنان در عرصه­های مختلف سیاسی و اجتماعی تأکید دارند.

اما مردان شاعر، با نگاهی آرمانی، نگرش مردسالارانه‌ی جامعه را انکار کرده، زنان را در آن دوران، افرادی آزاد، با حقوقی برابر با مردان می­دانند. در این نگاه آرمانی، شاعران مرد، تحت‌تأثیر انگاره‌ی «شخصی» خود، بدون اشاره به شرایط واقعی در گذشته و حال، زنان جامعه را افرادی توانمند و تأثیرگذار دانسته و معتقد بوده­اند که شرایط حضور فعّال زنان در جامعه کاملاً فراهم است. آن­ها با نگاه آرمانی به آینده، اشاره­ای به نگرش سنّتی و شرایط اجتماعی سخت زنان نکرده­اند. کمرنگ‌بودن حضور زنان در عرصه­های اجتماعی و سیاسی نیز واقعیت­های نهفته در جامعه‌ی آن روزگار را که در نگاه واقع­بینانه‌ی زنان بازتاب یافته است، تأیید می­کند، نه نگاه آرمان­گرایانه‌ی مردان را.

همچنین نقاط مشابه، متضاد ومتفاوت انگاره­های شخصی مردان و خویشتن زنان، نیز مشخّص گردیدند:

• تشابه: انگاره­های شخصی شاعران مرد و انگاره­های خویشتن شاعران زن (از منظر خود) در کنار یکدیگر، انگاره­های مشابهی را تشکیل می­دهند. نیز انگاره‌ی شخصی برخی از شاعران مرد و انگاره‌ی خویشتن برخی از شاعران زن، در خصوص «کشف حجاب» انگاره­های مشابهی هستند.
• تضاد: انگاره­های شخصی مردان و انگاره­های خویشتن زنان (از منظر دیگری)، انگاره­هایی متضاد هستند. زنان همواره در طول دوران پهلوی اوّل، عامل عقب­ماندگی، جهل و بی­سوادی و عدم پیشرفت خود را نگرش مردان پنداشته­اند و چنین تصوّر و انگاره­ای داشتند که مردان، زن را موجودی شوم و ذلیل و ناتوان می­بینند، حال­آنکه شاعران مرد، همواره خواهان پیشرفت زنان و فعّالیت­ آن­ها در همه‌ی امور مملکت (از جمله امور اجتماعی – سیاسی) بودند.
• تفاوت: پس از بررسی اشعار شاعران در این تحقیق، درخصوص انگاره‌ی منفعل‌بودن زنان و عدم‌شرکت در مسائل سیاسی و اجتماعی، می­توان گفت دیدگاه زنان کاملاً متفاوت با مردان است. زنان تصوّرشان این است که چون مردان، آن­ها را موجودی ضعیف و شوم و بی­مقدار می­دانند، آن­ها نمی­توانند در مسائل، ورود کنند. به عبارت دیگر انگاره­های شاعران زن، معطوف به واقعیت­های تلخ سنت­های گذشته است و انگاره­های شاعران مرد، معطوف به آرمان­های شیرین آینده. زنان شاعر با نگاهی واقع­گرایانه، انگاره‌ی مردان نسبت به زنان را به صورت واقعی، بازتاب می­دهند، در حالی­که نگاه شاعران مرد به موضوعات مرتبط با فعّال بودن زنان، نگاهی آرمان­گرایانه است.

جمع­بندی و رابطه‌ی این یافته­ها در شکل(1) به صورت نمودار نشان داده شده است.

شکل(1). رابطه‌ی بین انگاره­های شخصی مردان شاعر و انگاره­های خویشتن زنان شاعر

(درباره‌ی مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان جامعه)

4- نتیجه‌گیری

پس از پرداختن به شعر شاعران زن و مرد، می­توان چنین نتیجه گرفت که دلیل کمرنگ‌بودن حضور زنان در مشارکت­های اجتماعی - سیاسی عصر پهلوی اوّل، مردانه­بودن این امور نیست. چنان­که روان‌شناسان بر این عقیده­اند که علاقه و گرایش به مشارکت­های اجتماعی - سیاسی، می­تواند تحت‌تأثیر ادراکات شخصی افراد باشد، پس  نظرات دیگران هم بر افراد، اثرگذار است و افراد، غالباً دیگران را بر اساس انگاره­هایی که در ذهنشان نسبت به دیگری دارند، درک می­کنند. بنابراین می­توان گفت: عوامل مختلف روان­شناسی و فردی نیز می­توانند بر مشارکت یا عدم‌مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان تأثیر داشته باشند. پس از بررسی انگاره­های ذهنی شاعران مرد دوره‌ی پهلوی اوّل مشخّص می­شود که غالباً زن در شعر آن­ها تصویر مثبت و والایی دارد. آن­ها خواستار احیای جایگاه و هویّت حقیقی زنان ایرانی و منتقد جدی تفکّرات سنّتی و جامعه‌ی مردسالار آن دوره بوده و به مشارکت زنان از جمله در امور اجتماعی و سیاسی کشور، توجّه داشته و همواره مشوّق آنان جهت حضور مؤثّر و فعّال در اداره‌ی امور کشور بودند. در واقع، اکثر شاعران مرد، نگاه خود را معطوف به آینده‌ی آرمانی ایران کرده­اند و آرمان­گرایانه، به مشارکت زنان، توجّه داشته­اند.

امّا با بررسی انگاره­های ذهنی زنان شاعر این عصر، ابعاد جدیدتر و ناشناخته­تری کشف می­شود.

شاعران زن، با وجودی­که نگاهی آرمانی به موضوع زنان دارند و انواع قابلیّت­ها و حقوق فردی، اجتماعی و سیاسی را برای زنان قائل بوده­اند (انگاره­های خویشتن از منظر خود)، جنس زن را از دید مردان (= از منظر دیگری)، زیردست، ضعیف، اسیر، شوم و بی­ارزش پنداشته و خطاب می­کنند (انگاره‌های خویشتن از منظر دیگری)، یعنی شاعران زن، نگاه خود را معطوف به گذشته‌ی­ واقعی ایران نیز کرده­ و با نگاهی واقع­گرایانه، ضمن بیان واقعیّت­های تلخ سنّتی علیه جنس زن، چنین می­پندارند که همه‌ی مردان، همسو با این واقعیّت­های سنّتی، زنان را ضعیف و ناتوان می­دانند، حال­آنکه اگر چنین انگاره و تصوّری نداشتند، چه­بسا شاهد حضور و مشارکت بسیار بیشتری از زنان در جامعه می­بودیم. به نظر می‌رسد دلیل کمرنگ‌بودن مشارکت اجتماعی - سیاسی زنان را در این عامل، می­توان جستجو کرد. یعنی می­توان گفت: همه‌ی زنان جامعه (چه عوام، چه فرهیخته) به­دلیل همین انگاره‌ی خویشتن از منظر دیگری (مردان) است که در اجتماع و سیاست، حضور و مشارکتی کمرنگ دارند و عطای مشارکت اجتماعی یا سیاسی را به لقایش بخشیده و حاضر به ورود فعّالانه و مشارکت مستقیم در این­گونه مسائل نبوده­اند و در نتیجه شاهد کمرنگ بودن حضور آنان در عرصه­های اجتماعی و سیاسی دوره‌ی پهلوی اوّل هستیم. این در حالی است که مردان قلم­ به دست و مؤثر و فرهیخته (جز در یک مورد!) زنان را نه­تنها انسان­هایی شایسته و در خور تکریم، بلکه توانمند و مؤثّر بر سرنوشت خود و جامعه می­دانستند و بر لزوم مشارکت آنان در اجتماع و سیاست تأکید داشتند.

منابع

• آبراهامیان، یرواند، (1384)، «ایران بین دو انقلاب: درآمدی بر جامعه­شناسی سیاسی ایران معاصر»، ترجمه‌ی احمد گل­محمّدی و محمّدابراهیم فتّاحی ولیلایی، نی: تهران.
• اعتصامی، پروین، (1381)، «دیوان اشعار»، به­کوشش دکتر حسن احمدی گیوی، قطره: تهران.
• بشیریه، حسین، (1372)، «مشارکت سیاسی زنان»، مجموعه مقالات در سمینار مشارکت زنان، امور اجتماعی استانداری تهران: تهران.
• بشیریه، حسین، (1377)، «جامعه­شناسی سیاسی»، نی: تهران.
• بهار، محمّدتقی، (1387)، «دیوان اشعار»، نگاه: تهران.
• جعفریان، رسول، (1383)، «داستان حجاب در ایرانِ پیش از انقلاب»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی: تهران.
• رعدی آذرخشی، غلامعلی، (1364)، «نگاه» (مجموعه­ای از اشعار)، گفتار: تهران.
• ساعی (حریرچیان، محسن)، (1315)، «نهضت بانوان»، به­افتخار 17 دی، ج2، بی نا: تهران.
• ساناساریان، الیزا، (1384)، «جنبش حقوق زنان در ایران»، ترجمه‌ی نوشین احمدی خراسانی، اختران: تهران.
• ستوده، هدایت­الله، (1378)، «جامعه­شناسی در ادبیات فارسی»، آوای نو: تهران.
• شیرازی، زنددخت، (1346)، «زنددخت، پیشاهنگ نهضت آزادی بانوان ایران»، به­کوشش طلعت بصّاری، طهوری: تهران.
• شیروانلو، فیروز، (1355)، «گستره و محدوده‌ی جامعه­شناسی هنر و ادبیات»، توس: تهران.
• کمالی، حیدرعلی، (1330)، «دیوان کمالی»، بی نا: تهران.
• مشیرسلیمی، علی­اکبر، (1335)، «زنان سخنور»، ج1، مؤسّسه‌ی مطبوعاتی علی­اکبر علمی: تهران.
• احمدآبادی، محمّد و موسوی، سیدرحیم، (1394)، «امنیت اجتماعی در دوره‌ی پهلوی اوّل»، فصلنامه‌ی علمی، ترویجی مطالعات تاریخ انتظامی، سال 2، ش 4، صص 121 –
• ارسطا، محمّدجواد، (1377)، «زن و مشارکت سیاسی»، فصلنامه‌ی علمی، پژوهشی علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، سال 1، دوره‌ی 1، ش 1، صص 137 – 155.
• بهروزی لک، غلامرضا و مخلص­الأئمه، فرزاد، (1392)، «نسبت آرمان­گرایی و واقع­گرایی در آینده­پژوهی اسلامی»، نشریّه‌ی مطالعات آینده­پژوهی، سال 2، ش7، صص 19 –
• پناهی، محمّدحسین و بنی­فاطمه، سمیه­السادات، (1394)، «فرهنگ سیاسی و مشارکت سیاسی زنان»، فصلنامه‌ی علوم اجتماعی، ش 68، صص 35 –
• جوادی یگانه، محمّدرضا و عزیزی، فاطمه، (1388)، «زمینه­های فرهنگی و ادبی کشف حجاب در ایران؛ شعر مخالفان و موافقان»، مجله‌ی جامعه­شناسی ایران، دوره‌ی 10، ش 1، صص 99-137.
• دادور، رحمت­الله و حبیبی فتح­آبادی، مریم، (1387)، «بررسی جامعه­شناختی جایگاه زنان در شعر معاصر فارسی»، فصلنامه‌ی تغییرات اجتماعی – فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خلخال، دوره‌ی 4، ش 1(پیاپی 16)، صص 82 –
• حسنی باقری شریف­آباد، مهدی، (1384)، «بررسی ادبیّات سیاسی ایران در دوره‌ی پهلوی اوّل»، نشریه‌ی علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم، ش 31، صص 59 –
• حسین­زاده، علی و امان­لو، مسعود، (1396)، «واکاوی دوگان آرمان واقعیّت در اندیشه و سیره‌ی علوی با تأکید بر عزل و نصب حاکمان»، نشریّه‌ی پژوهش­های نهج­البلاغه، ش 54، صص 135 –
• رستمی، پروین و ثواقب، جهانبخش، (1398)، «اجتماعی­شدن زنان در عصر پهلوی اوّل؛ امکان یا امتناع (1304- 1320ش)»، نشریّه‌ی تاریخ ایران، دوره‌ی 12، ش 1، صص 17 –
• رضی، داوود و رودباری، ابراهیم و رضایی، احمد، (1398)، «رابطه‌ی ابعاد سیاسی و زبانی هویّت ملی و مشارکت سیاسی افراد بالای 18 سال شهرستان بهشهر»، فصلنامه‌ی علمی تخصصی مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه­شناسی، سال 2، ش 1 (پیاپی 4)، صص 53- 62.
• زارعی، احمد و میرزایی، خلیل و مهاجری، اصغر، (1398)، «رابطه‌ی بین خودپنداره و مشارکت سیاسی زنان در شهر تهران در سال1386»، فصلنامه‌ی رفاه اجتماعی، سال 19، ش 74، صص 133-163.
• زاهد، سیّد سعید و مردانی، مرضیه، (1390)، «مشارکت سیاسی زنان در ایران معاصر (مقایسه‌ی دوره‌ی پهلوی با جمهوری اسلامی)»، نشریه‌ی بانوان شیعه، ش 27، صص 7 - 36 .
• طباطبایی میر، سیّدفرزاد و مداحی، محمّدابراهیم و احدی، حسن، (1398)، «مدل­یابی روابط ساختاری ویژگی­های شخصیتی در چشم­انداز مشارکت سیاسی با میانجی­گری روابط موضوعی»، فصلنامه راهبرد، ش 91، صص 53- 80.
• عاملی، سیّد سعیدرضا و حجّاری، منصوره، (1397)، «مطالعه‌ی انگاره­های ذهنی تشکّل­های دانشجویی دانشگاه تهران: انگاره­های شخصی انجمن اسلامی و خویشتن بسیج دانشجویی»، فصلنامه‌ی تحقیقات فرهنگی ایران، دوره‌ی 11، ش 3، پیاپی 43، صص 103-130.
• عاملی، سیّد سعیدرضا و حجّاری، منصوره، (1398)، «مطالعه‌ی کیفی انگاره‌های ذهنی شخصی و خویشتن در میان دو تشکّل دانشجویی؛ «انجمن اسلامی و بسیج دانشجویی دانشگاه تهران»»، فصلنامه‌ی انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال 15، ش 54، صص 77-101.
• علم، محمّدرضا و حمیدی­نسب، منا و حزباوی، سمیره، (1390)، «زنان و مشارکت سیاسی»، فصلنامه‌ی زن و فرهنگ، سال 3، ش 9، صص 99-109.
• قربان­زاده سوار، قربانعلی و شریعتمداری، علی، (1395)، «مبانی نظری پیوند آرمان­ها و واقعیّت­ها در اندیشه‌ی سیاسی امام خمینی (ره)؛ مطالعه‌ی موردی: سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، نشریّه‌ی جستارهای سیاسی معاصر، سال 7، ش 3، صص 83 –
• کاوه تلاوکی، مسعود و جعفری، انوش و عبّاسی، سمیه، (1393)، «مقایسه‌ی تطبیقی مشارکت سیاسی زنان در دوران مشروطیّت، پهلوی و جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه‌ی مطالعات جامعه‌شناختی جوانان، سال 5، ش 16، صص 107 –
• کچویان، حسین و زائری، قاسم، (1390)، «تبیین گفتمانی تبدیل‌شدن زنان به موضوع سیاست‌گذاری­های رسمی در دوره‌ی رضاخان (با تأکید بر نظریه‌ی نژادی)»، فصلنامه‌ی زن در توسعه و سیاست (پژوهش زنان)، دوره‌ی 9، ش 2، صص 7 –
• نظری، مینا و علی­حسینی، علی و امام­جمعه­زاده، سیّدجواد و پوررنجبر، مهدیه، (1393)، «بررسی رابطه‌ی جامعه­پذیری و مشارکت سیاسی زنان»، پژوهش­نامه‌ی زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 5، ش1، صص 161-185.
• هواسی، علی­اشرف و درخشه، جلال و خستو، رحیم، (1401)، «موانع مشارکت سیاسی زنان در جمهوری اسلامی ایران (دوره­های هفتم، هشتم و نهم)»، فصلنامه­‌ی علمی جستارهای سیاسی معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 13، ش2، صص 33- 58.
• رزما، اسما، (23/1/1398، ساعت 01: 21)، «انگاره چیست؟»، وبلاگ ارتباطات میان­فرهنگی. پست: 7، نشانی اینترنتی: http://asmarazma.blogfa.com/post/7
• Almond, G. & Verba, S (1989). The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations, London: Sage https://books.google.com/books/about/The_Civic_Culture.html?id=J93o05MH3v8C
• Braun, V. & Clarke, V  (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101

https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1191/1478088706qp063oa

• King, N, & Horrocks, C. (2010). Interviews in Qualitative Research. London: Sage, 248 p

 https://uk.sagepub.com/en-gb/eur/interviews-in-qualitative-research/book241444

• Nishida, H. (1999). A cognitive approach to intercultural communication based on schema theory. International Journal of Intercultural Relations, 23(5), 753-777. https://doi.org/10.1016/S0147-1767(99)00019-X
• Zelek, Tigist (2005). Ethiopian Women Lowyers Association the Politic Participation of Women in Ethiopia: Challenges and Prospects, addisababa. https://books.google.com/books/about/The_Political_Participation_of_Women_in.html?id=UeMvHAAACAAJ

Reference

Ahmadabadi, Mohammad, and Seyed Rahim Mousavi. 2015. “Social Security in the First Pahlavi Era.” Historical Studies of Police Quarterly 2 (4): 121–140.

Ahmadi, Babak. 2004. Iran Between Two Revolutions: A Political Sociology of Modern Iran. Translated by Ahmad Golmohammadi and Mohammad-Ebrahim Fattahi. Tehran: Ney.

Almond, Gabriel, and Sidney Verba. 1989. The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations. London: Sage. https://books.google.com/books/about/The_Civic_Culture.html?id=J93o05MH3v8C

Arasta, Mohammad-Javad. 1998. “Women and Political Participation.” Political Science Quarterly of Baqir al-Olum University 1 (1): 137–155.

Bahār, Mohammad-Taqi. 2008. Collected Poems. Tehran: Negah.

Bashirieh, Hossein. 1993. “Women’s Political Participation.” Proceedings of the Seminar on Women’s Participation. Tehran: Department of Social Affairs, Tehran Governorate.

———. 1998. Political Sociology. Tehran: Ney.

Behroozi Lak, Gholamreza, and Farzad Mokhles al-A'emmeh. 2013. “Idealism and Realism in Islamic Futures Studies.” Futures Studies Journal 2 (7): 19–38.

Braun, Virginia, and Victoria Clarke. 2006. “Using Thematic Analysis in Psychology.” Qualitative Research in Psychology 3 (2): 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa.

Dadvar, Rahmatollah, and Maryam Habibi Fathabadi. 2008. “A Sociological Study of the Status of Women in Contemporary Persian Poetry.” Journal of Cultural–Social Change 4 (1): 82–97.

Elm, Mohammad-Reza, Mona Hamidi-Nasab, and Samira Hezbavi. 2011. “Women and Political Participation.” Journal of Women and Culture 3 (9): 99–109.

Javadi Yeganeh, Mohammad-Reza, and Fatemeh Azizi. 2009. “Cultural and Literary Backgrounds of Unveiling in Iran: Poetry of Opponents and Supporters.” Iranian Journal of Sociology 10 (1): 99–137.

King, Nigel, and Christine Horrocks. 2010. Interviews in Qualitative Research. London: Sage.

Nishida, Hiroko. 1999. “A Cognitive Approach to Intercultural Communication Based on Schema Theory.” International Journal of Intercultural Relations 23 (5): 753–777. https://doi.org/10.1016/S0147-1767(99)00019-X.

Razma, Asma. 2019. “What Is a Construct?” Intercultural Communication Blog, January 23. http://asmarazma.blogfa.com/post/7.

Rostami, Parvin, and Jahanbakhsh Savagheb. 2019. “Women’s Socialization in the First Pahlavi Era: Possibility or Impossibility (1925–1941).” Iranian History Journal 12 (1): 17–47.

Sanassarian, Eliz. 2005. The Women’s Rights Movement in Iran. Translated by Nooshin Ahmadi Khorasani. Tehran: Akhtarān.

Setoudeh, Hedayatollah. 1999. Sociology in Persian Literature. Tehran: Avaye No.

Shirazi, Zanddokht. 1967. Zanddokht: Pioneer of the Iranian Women’s Freedom Movement. Edited by Tal’at Bassari. Tehran: Tahouri.

Shirvanlou, Firooz. 1976. The Range and Scope of the Sociology of Art and Literature. Tehran: Toos.

Zahhed, Seyyed Saeed, and Marzieh Mardani. 2011. “Women’s Political Participation in Contemporary Iran: A Comparison of the Pahlavi and Islamic Republic Eras.” Journal of Shiite Women 27: 7–36.

Zelek, Tigist. 2005. The Political Participation of Women in Ethiopia: Challenges and Prospects. Addis Ababa: Ethiopian Women Lawyers Association. https://books.google.com/books/about/The_Political_Participation_of_Women_in.html?id=UeMvHAAACAAJ.

* Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, University of Birjand. Corresponding author: hamedhd_noruzi@birjand.ac.ir

[1]- دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران. (نویسنده­ مسؤول) رایانامه:                     hd_noruzi@birjand.ac.ir

[2]- دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران. رایانامه:                                 v.zamani@birjand.ac.ir

[3]- دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران. رایانامه:                                             hd_noruzi@birjand.ac.ir

[4]- دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران. رایانامه:                                         hfarzanepour@birjand.ac.ir

[5] . برخی صاحب رأی شدن زنان را بر بهبود وضعیت زندگی آن­ها و جامعه، بی­تأثیر می­دانند (Almond & Verba, 1989:63) اما بی­تردید مشارکت سیاسی زنان به توسعۀ جامعه می­انجامد (بشیریه، 212:1372).

[6] . دربارۀ آگاهی بیشتر و کامل­تر از وضعیت زنان در عصر پهلوی اوّل به این منابع، رجوع شود: رستمی و ثواقب، 1398؛ کچویان و زائری، 1390؛  احمدآبادی و موسوی، 1394؛ زاهد و مردانی، 1390؛ حسنی باقری، 1384.

[7] . Mental Schemas

[8] . Turner

[9] . Taylor and Crocker

[10] . Nishida

[11] . Schema / Script

[12] . Participation

[13] . درباره­ی مفهوم کامل­تر مشارکت سیاسی - اجتماعی می­توان به این منابع اشاره کرد: نظری، علی­حسینی، امام­جمعه­زاده و پوررنجبر، 1393؛ رضی، رودباری و رضایی، 1398؛ طباطبایی میر، مداحی و احدی، 1398؛ زارعی، میرزایی و مهاجری، 1398.

[14] . Realism

[15] . Idealism